Zabytki architektury PRL kiedyś i dziś

W okresie PRL powstał szereg oryginalnych budynków będących do dziś ikonami największych polskich miast. Porównujemy ich życie kiedyś i dziś
Zabytki architektury PRL na mapie Polski. kolaż: Tomasz Sachanowicz / dynamo architekci Zabytki architektury PRL na mapie Polski. kolaż: Tomasz Sachanowicz / dynamo architekci Zabytki architektury PRL na mapie Polski. kolaż: Tomasz Sachanowicz / dynamo architekci

Architektoniczne perły z czasów PRL

Oryginalne architektonicznie budynki z okresu PRL to głównie obiekty użyteczności publicznej: kina, sale widowiskowo-sportowe, domy handlowe, czy siedziby instytucji. Często są one ulokowane na najlepszych działkach w centrach wielkich miast. Oprócz pierwszorzędnych lokalizacji w miastach mają coś jeszcze, być może nawet cenniejsze miejsce w świadomości i sercach mieszkańców tych miast.

Spodek w KatowicachSpodek w Katowicach, źródło: univiolet.blogspot.com

Zabytki PRL nadal są wizytówkami miast, są znanymi miejscami spotkań, mają dużą wartość emocjonalną. Niektóre z tych obiektów są osiągnięciami inżynierii na skalę światową - np. konstrukcja dachu 'Spodka' w Katowicach autorstwa Wacława Zalewskiego jest jednym z pionierskich zastosowań systemu tensegrity. Tym bardziej martwi zaniedbanie tych obiektów, czy wykorzystanie ich jako słupów reklamowych - tak jak Hotel Forum w Krakowie, Skarbek w Katowicach, Rotunda PKO w Warszawie i inne.

09.04.2013 Krakow , Konczy sie remont budynku dawnego kina Swit w Nowej Hucie . W budynku ma sie miedzy innymi znalezc supermarket Tesco , restauracja .  Fot. Mateusz Skwarczek / Agencja Gazeta  SLOWA KLUCZOWE: kino swit remontfot. Mateusz Skwarczek / Agencja Gazeta - Kino Świt w Nowej Hucie stało się supermarketem

W ostatnich latach jednak kilka z pokazanych w naszym przeglądzie obiektów przeszło generalne remonty. Przywrócenie świetności Okrąglaka w Poznaniu i Spodka w Katowicach pokazuje, że wyburzenie starego i zbudowanie w jego miejscu nowego czy używanie budynku, jako bilbordu nie jest jedyną alternatywą. Idąc za tymi przykładami pozostałe wielkie i te mniejsze miasta też powinny zaopiekować się swoimi architektonicznymi perłami z czasów PRL.

DALEJ>

Rotunda Rotunda Rotunda

Rotunda PKO, Warszawa, 1966, projekt arch. Zbigniew Karpiński

Obiekt ze względu na swój charakterystyczny kształt zwany też 'Czapką generalską'. Jest częścią kompleksu handlowo - usługowo - mieszkalnego, tzw. Ściany Wschodniej. Budynek uległ częściowemu zniszczeniu wskutek wybuchu gazu w roku 1979, w wypadku zginęło 49 osób. Rotundę odbudowano jeszcze w tym samym roku.

28.09.2009 WARSZAWA , ROTUNDA PRZY RONDZIE DMOWSKIEGO .   FOT. BARTOSZ BOBKOWSKI / AGENCJA GAZETA

Od początku swojego istnienia funkcja obiektu jest niezmienna - mieści się tam filia banku PKO. Jest to jeden z bardziej kontrowersyjnych budynków w Warszawie. Do działki zajmowanej przez Rotundę przymierzano już nową wersję Rotundy i kilka wersji wieżowca. Projekty te były mocno oprotestowane. Żaden z nich nie wszedł w życie.

Ostatni pomysł PKO na ten budynek to rewitalizacja, która pozwoli zachować taką samą formę, a jednocześnie pozwoli wymienić przestarzałe instalacje i dostosować budynek do nowych funkcji. W związku z tym pomysłem ogłoszono konsultacje społeczne. Elektroniczną ankietę, wypełnić można do 11 maja na stronie www.rotunda2013.pl, lub na warszawskiej platformie konsultacji społecznych. Ogłoszenie międzynarodowego konkursu na projekt architektoniczny nastąpi na przełomie maja i czerwca

Rotunda PKO, źródło: pl.wikipedia.orgRotunda PKO, źródło: pl.wikipedia.org

Rotunda PKO, zdjęcie od czytelnikaRotunda PKO, zdjęcie od czytelnika

Uniwersus Uniwersus Uniwersus

Uniwersus (Centralny Dom Handlowy Domu Książki), Warszawa, 1980, projekt arch. Leszek Sołonowicz, arch. Ryszard Lisiewicz, arch.Arkadiusz Starski, wnętrza: Włodzimierz Kaczmarzyk

Zajął miejsce wyburzonej XIX wiecznej kamienicy przy ul. Belwederskiej 20/22. Był projektowany jako pawilon wystawowy rosyjskiej myśli technicznej, po zbudowaniu otwarto w nim księgarnię.

Uniwersus dziś, źródło: www.powojennymodernizm.com

Dom Książki funkcjonował tu do lat 90 XX wieku, po czym budynek został przekształcony w biurowiec. Jego obecny właściciel od dawna czyni starania o wyburzenie obiektu i postawienie w jego miejscu 55 metrowego biurowca. Do niedawna Uniwersus był pod ochroną Konserwatora Zabytków ale, jak ostatnio podała Gazeta.pl (wiadomość z dnia 12.03.2013), obiekt został wykreślony z gminnej ewidencji zabytków "...na fali czystki zaleconej przez Ministerstwo Kultury po skandalu z pawilonem meblowym Emilia".

Uniwersus dziś, źródło: www.powojennymodernizm.comUniwersus dziś, źródło: www.powojennymodernizm.com

Uniwersus dziś, źródło: www.powojennymodernizm.comUniwersus dziś, źródło: www.powojennymodernizm.com

Uniwersam Grochów Uniwersam Grochów Archiwum

Universam Grochów, Warszawa, 1977, projekt arch.

Pierwsze w Warszawie dzielnicowe centrum handlowo - usługowe. Bogaty mix programowy Universamu prezentował się następująco:

Na parterze: samoobsługowy sklep spożywczy, bar szybkiej obsługi, oddziały banków, pralnia, punkt usług fotograficznych, kwiaciarnia, Toto-Lotek, kiosk Ruchu.

Na piętrze: sklep z art. przemysłowymi, kawiarnia z dyskoteką, restauracja z barem i salą bankietową, usługi zegarmistrzowskie, oddział PZU, spółdzielnia krawiecko - kuśnierska, salon fryzjerski z biosauną.

W piwnicy: magazyny, urządzenia techniczne.

Uniwersam GrochówUniwersam Grochów

Budynek funkcjonuje nadal w niezmienionej formie, bez generalnego remontu mimo słabej jakości materiałów, z których jest wykonany. Wokół niego w początku lat 90-tych wytworzył się mini-bazar. Universam przeznaczony jest do rozbiórki.

Universam Grochów, fot. Mateusz Baj / AGUniversam Grochów, fot. Mateusz Baj / AG

Universam Grochów, fot. Mateusz Baj / AGUniversam Grochów, fot. Mateusz Baj / AG

Universam Grochów, źródło: pl.wikipedia.orgUniversam Grochów, źródło: pl.wikipedia.org

Hotel Forum, fot.Michał Łepecki / AG Hotel Forum, fot.Michał Łepecki / AG Hotel Forum, fot.Michał Łepecki / AG

Hotel Forum, Kraków, 1989 (budowa od 1978), projekt arch. Janusz Ingarden

Swego czasu najnowocześniejszy budynek w Krakowie. Zbudowano go, jako hotel 4 gwiazdkowy, w pełni klimatyzowany, z bogatym programem usług i udogodnień. Obsługa klienta była tu niemal całkowicie skomputeryzowana. System informatyczny hotelu był prezentowany w jednym z programów cyklu 'Sonda' w TVP1.

W 2001 roku budynek został przez swojego oryginalnego operatora sprzedany międzynarodowej sieci hotelowej, po czym zamknięto go w roku 2002. Jako powód zamknięcia podano nasiąkanie fundamentów i zalewanie piwnic wskutek wad konstrukcyjnych (hotel stoi na brzegu Wisły). Kontrola Nadzoru Budowlanego z roku 2007 wykazała, że stan techniczny konstrukcji hotelu jest dobry.

Dziś budynek służy jako największy w Polsce bilbord - ogromne reklamy przykrywają całą niemal elewację.

Hotel Forum, fot.Michał Łepecki / AGHotel Forum, fot.Michał Łepecki / AG

Hotel Forum, źródło: pl.wikipedia.orgHotel Forum, źródło: pl.wikipedia.org

Kino Świt Kino Świt Kino Świt

Kino Świt, Nowa Huta, 1953, projekt: arch. Andrzej Uniejewski, projekt wnętrz i mebli : Marian Sigmund i Irena Pać-Zaleśna

Przykład, a wręcz perła, architektury socrealistycznej z wczesnych lat PRL. Obiekt wpisany na listę zabytków. Charakterystyczną fasadę frontową Kina Świt zdobi 12 kolumn z głowicami przypominających starożytne egipskie kapitele lotosowe. Motyw ten powtarza się na pilastrach dekorujących boczne elewacje oraz wnętrze portyku. Attyka wieńcząca urozmaicona jest tralkami.

22.03.2012 KRAKOW , BUDYNEK KINA SWIT (S Z KRESKA)  PRZED REMONTEM , KTOREGO ZAKONCZENIE PLANOWANE JEST NA MARZEC 2013 R.   FOT. JAKUB OCIEPA / AGENCJA GAZETA   SLOWA KLUCZOWE: KINO  NOWA HUTA ALEJA ANDERSAFot. Jakub Ociepa / Agencja Gazeta

Do roku 2002 w budynku funkcjonowało kino, po czym przekształcono go w centrum handlowe. Obecnie (kwiecień 2013) dobiega końca remont budynku. Na attyce zamontowano kopię oryginalnego stylowego neonu 'Ś W I T'. Od końca kwietnia 2013 będzie tam działał supermarket Tesco.

09.04.2013 Krakow , Konczy sie remont budynku dawnego kina Swit w Nowej Hucie . W budynku ma sie miedzy innymi znalezc supermarket Tesco , restauracja .  Fot. Mateusz Skwarczek / Agencja Gazeta  SLOWA KLUCZOWE: kino swit remontfot. Mateusz Skwarczek / Agencja Gazeta

CZYTAJ WIĘCEJ >>

Kino Kosmos, źródło: sedina.pl Kino Kosmos, źródło: sedina.pl Kino Kosmos, źródło: sedina.pl

Kino Kosmos, Szczecin, 1959, projekt arch. Andrzej Korzeniowski

Kino Kosmos stoi na placu powstałym po zniszczonych w czasie wojny kamienicach i zlikwidowanym skrzyżowaniu ulic. Dzięki cofnięciu w głąb kwartału ma pokaźnych rozmiarów plac wejściowy (zabudowany obecnie budkami z gastronomią) a ślepa ściana sąsiedniej kamienicy była niegdyś tłem dla wielkoformatowego neonu przedstawiającego nazwę kina na tle gwiaździstego nieba. Front kina zdobi panoramiczna, kolorowa mozaika autorstwa artysty plastyka Emanuela Messnera.

Kino Kosmos, źródło: sedina.pl

W 2004 roku kino nie wytrzymało konkurencji multipleksów i zostało zamknięte. Pojawił się projekt przebudowy i rozbudowy kina lecz został on oprotestowany i na wniosek m. in. środowiska architektów objęto 'Kosmos' ochroną poprzez umieszczenie go w rejestrze zabytków, w roku 2006. Jest to najmłodszy zabytek Szczecina. Budynek kina obecnie (kwiecień 2013) stoi opuszczony i niszczeje. Na placu przed kinem znajdują się 'tymczasowe' lokale gastronomiczne. Mowa jest o planach urządzenia w budynku kina dyskontu spożywczego Biedronka.

Kino Kosmos, fot. Tomasz SachanowiczKino Kosmos, fot. Tomasz Sachanowicz


Kino Kosmos - mozaika zasłonięta reklamą, źródło: pl.wikipedia.org, autor: Kapitel

Kino Kosmos - mozaika zasłonięta reklamą, źródło: pl.wikipedia.org, autor: Kapitel

Hala Olivia, Gdańsk, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt, konstrukcja prof. inż. Stanisław Kuś Hala Olivia, Gdańsk, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt, konstrukcja prof. inż. Stanisław Kuś Hala Olivia, Gdańsk

Hala Olivia, Gdańsk, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt, konstrukcja prof. inż. Stanisław Kuś

Hala widowiskowo - sportowa mieszcząca lodowisko oraz widownię na 3 867 miejsc. (maksymalnie hala może pomieścić ponad 5 tys. osób) Pierwszy tego typu budynek na Pomorzu. Odbywają się tu głównie mecze hokejowe i koszykarskie oraz imprezy artystyczno - muzyczne.  W roku 1981 hala była miejscem krajowego zjazdu NSZZ 'Solidarność'.

Hala Olivia, fot. Leszek Biernacki, źródło: skyscrapercity

O idei Hali Olivia mówi profesor inżynier Stanisław Kuś, współautor projektu:

'Jaka była wiodąca idea projektu? Otóż symbolem morza jest ryba. Stąd taki zakrzywiony kształt, racjonalny konstrukcyjnie na obciążenia pionowe. A wiatr od morza uzasadnia takie pękate ukształtowanie również na siły poziome. Jeżeli jeszcze sprężymy dolny pas kablami o dużej wytrzymałości, to dostajemy rybę smukłą, o wysokości rozpiętości i bardzo ekonomicznej konstrukcji. Mój współpracownik śp. prof. Maciej Krasiński był zachwycony pomysłem. Ale - powiada - jak dodamy z przodu od ul. Grunwaldzkiej jeszcze ostry czub jako kontynuację pochyłych trybun, to dostajemy zarys kadłuba statku, który jest przecież też symbolem morza.'

Halę zamknięto chwilowo w 2007 roku z powodu groźby zawalenia się dachu. Po kontroli Nadzoru Budowlanego i stwierdzeniu bezpieczeństwa konstrukcji halę przywrócono do użytkowania.

Hala Olivia, fot. Beata Kitowska / AGHala Olivia, fot. Beata Kitowska / AG

Hala Olivia, źródło: pl.wikipedia.orgHala Olivia, źródło: pl.wikipedia.org

Dom Handlowy Skarbek, źródło:neony.fora.pl Dom Handlowy Skarbek, źródło:neony.fora.pl Dom Handlowy Skarbek, źródło:neony.fora.pl

Dom Handlowy Skarbek, Katowice, 1975, projekt arch. Jurand Jurecki

Budynek zlokalizowany w centrum Katowic. W latach 2005-2007 odnowiono elewację Skarbka i dodano dwie zewnętrzne windy. Autor projektu 'Skarbka' to jeden z najbardziej oryginalnych architektów okresu PRL w Katowicach i w Polsce. Jurand Jarecki praktykował w Paryżu u Georges'a Candilisa - ucznia Le Corbusiera. Wpływ jaki wywarła na nim praca w Paryżu widać w projektowanych przez niego, wyróżniających się, obiektach.

Galeria Skarbek, źródło:neony.fora.plGaleria Skarbek, źródło:neony.fora.pl

Dom Handlowy Skarbek w roku 2012, zdjęcie czytelnikaDom Handlowy Skarbek w roku 2012, zdjęcie czytelnika

Dom Handlowy Zenit, Katowice, 1962, projekt arch. Mieczysław Król i arch. Jurand Jarecki

Jeden z pierwszych elementów przebudowy katowickiego Rynku. Elewacja odnowiona w latach 2008-2010, według projektu Rafała Króla - syna Mieczysława Króla - jednego z pierwotnych architektów budynku.

DH Zenit mieści dzisiaj sklep Społem, bank i prywatne liceum.

Dom Handlowy Zenit, źródło: fotopolska.euDom Handlowy Zenit, źródło: fotopolska.eu

Dom Handlowy Zenit, źródło: fotopolska.euDom Handlowy Zenit, źródło: fotopolska.eu

Spółdzielczy Dom Handlowy Central, Łódź, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt Spółdzielczy Dom Handlowy Central, Łódź, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt Spółdzielczy Dom Handlowy Central, Łódź

Spółdzielczy Dom Handlowy Central, Łódź, 1972, projekt prof. arch. Maciej Gintowt

Mieszczący się w centrum Łodzi, trzypiętrowy dom towarowy powstał wraz z 13-sto kondygnacyjnym biurowcem. Po oddaniu do użytku był jednym z najnowocześniejszych budynków w Łodzi. Jego ówczesne gadżety to ruchome schody (same w sobie były atrakcją dla tłumów) oraz animowany neon ze stopniowo ubierającymi się postaciami kobiety i mężczyzny. W czasach PRL jeden z najbardziej renomowanych sklepów tego typu w Polsce. Wizytówka Łodzi. Był celem wycieczek turystyki zakupowej z całego kraju.

Dom Handlowy Central, fot. gazeta.pl

Można tu było nabyć trudno dostępne gdzie indziej towary tekstylne, spożywcze i przemysłowe. Po decentralizacji i przekształceniach własnościowych budynek do dziś służy funkcji handlowej.

Dom Handlowy Central, źródło: google mapsDom Handlowy Central, źródło: google maps

Powszechny Dom Towarowy Okrąglak, Poznań, 1954, projekt arch. Marek Leykam Powszechny Dom Towarowy Okrąglak, Poznań, 1954, projekt arch. Marek Leykam Powszechny Dom Towarowy Okrąglak, Poznań

Powszechny Dom Towarowy Okrąglak, Poznań, 1954, projekt arch. Marek Leykam

Okrąglak to budynek w formie walca z pustym rdzeniem, będącym przestrzenią centralnej klatki schodowej. Budynek ma 10 kondygnacji, w tym parter i wieńczące piętro z tarasem widokowym i ażurową attyką - balustradą. Pierwszy w Poznaniu budynek z prefabrykatów żelbetowych. Elewacja budynku składa się z modułów - ram żelbetowych w formie smukłych prostokątów - tworzących charakterystyczny dla budynków Marka Leykama motyw 'żyletek'.

Okrąglak, fot. Piotr Skórnicki / AG

Okrąglak powstał jako dom towarowy. W roku 2004 został wpisany na listę zabytków. W 2005 otrzymał nagrodę Złotego Quadro w konkursie na najlepszy budynek półwiecza 1955-2005 w Poznaniu. W latach 2011-2012 przeszedł generalny remont i zmianę sposobu użytkowania. Teraz funkcjonuje jako biurowiec z usługami.

Okrąglak, wnętrze, fot. Piotr Skórnicki / AGOkrąglak, wnętrze, fot. Piotr Skórnicki / AG

Spodek w Katowicach Spodek w Katowicach Spodek w Katowicach

Hala Widowiskowo-Sportowa Spodek, Katowice, 1971, projekt prof. arch. Maciej Gintowt, arch. Maciej Krasiński, konstrukcja: Andrzej Żórawski, Aleksander Włodarz, Wacław Zalewski

W `Spodku` znalazło się i kryte lodowisko (na 5200 miejsc), i sala gimnastyczna na 400, hotel, restauracja, gabinety odnowy, basen, przychodnia sportowa, a przede wszystkim główna hala, która pomieścić może nawet 18 tysięcy widzów. Układ trybun oraz system nagłośnienia i oświetlenia zaprojektowano tak, aby mogły się tu odbywać imprezy sportowe i masowe (koncerty, widowiska).

Dzięki unikalnej konstrukcji udało się tu połączyć prostokątne boisko z okrągłą widownią, nad która rozpięto szeroką na 126m paraboliczną kopułę: ze stalowego pierścienia wyprowadzono promieniście 120 dwukrotnie rozszczepionych lin stalowych, utrzymujących sklepienie hali.

Spodek, fot. AGSpodek, fot. AG

Spodek przeszedł generalny remont w latach 2011-12, podczas którego chciano zmienić zupełnie charakter elewacji, wymieniając ich oryginalną okładzinę w formie łuski. Szczęśliwie udało się zachować pierwotne decyzje architektów i Spodek nie stracił swoich szarych łusek. Poziome pasy - balustrady wokół kompleksu 'Spodka' wykończone są małymi kamykami. Odwiedzając Katowice w lecie 2012 roku na własne oczy widziałem budowlańców wciskających kamień przy kamieniu w świeżą i miękką zaprawę.

Spodek, fot. AGSpodek, fot. AG

Za pomoc w wyborze obiektów do przeglądu autor pragnie podziękować: Agnieszce Rumińskiej, Pani Bożenie Kosieradzkiej, Wojciechowi Słupczyńskiemu, Igorowi Kaźmierczakowi i Marcinowi Kościuchowi.

ZOBACZ TAKŻE:

Najlepsze przykłady architektury z czasów PRL-u>

30.03.2012 KIELCE , DWORZEC PKS W KIELCACH . FOT. PAWEL MALECKI / AGENCJA GAZETA  SLOWA KLUCZOWE: KOMUNIKACJA ARCHITEKTURA /FR/Fot. Paweł Małecki / Agencja Gazeta

Więcej o:
Komentarze (72)
Zabytki architektury PRL kiedyś i dziś
Zaloguj się
  • Gość: krscp

    Oceniono 259 razy 251

    Na wielu zdjęciach sprzed lat i dziś widać, jaką zarazą są wszechobecne szmaty reklamowe. Ręce się załamują. Rotunda jak słup ogłoszeniowy (na szczęście niedługo), Universus zapaćkany szmatami, o Hotelu Forum, który służy za stojak do szmaty lepiej nie wspominać, Zenit - najładniejsza przeszklona część budynku - zasłonięta szmatą. A na przykładzie Okrąglaka, Świtu i Spodka czy chocby niewymienionego tu Centralnego dopiero widać, że to architektura przez duże A. To nie brudne i nieremontowane budynki szpecą miasta - to zasłonięcie ich pstrokatym outdoorem zaśmieca nasze otoczenie.

  • Gość: Podpisz się

    Oceniono 134 razy 122

    W Niemczech wszystkie budowle tzw. socrealizmu odnowiono. U nas byli kretyni, którzy chcieli wyburzyć nawet Pałac Kultury.

  • Gość: frowyz

    Oceniono 66 razy 62

    Brawa dla Poznania i dla Katowic... Niech reszta się od nich uczy. Krzyczmy głośno: "Dość reklamowych szmat, dość pstrokacizny w mieście"

  • Gość: szymon

    Oceniono 61 razy 59

    ach te reklamy ...

  • Gość: skandal89

    Oceniono 54 razy 52

    A gdzie dworzec PKS Kielce :P ? Czysty PRL, ale takiej funkcjonalności chyba nie ma żaden inny dworzec.

  • Gość: damsob

    Oceniono 51 razy 51

    No czy Polaków poku...ło z tymi reklamami?!

  • ggargi

    Oceniono 38 razy 36

    Rzygać się chce tymi reklamami … i tyle w temacie.

  • Gość: gość

    Oceniono 39 razy 31

    Dzisiaj właśnie weszłam do Okrąglaka zobaczyć, co z nim zrobili. Zachowane lastrico, poręcze, balustrady, kafelki. Żałosne żyrandole, niestaranne wykończenie przy krawędziach. Dodatkowo nieprzyjemna sytuacja po wejściu. Właściciel nasłał na mnie ochronę. Jak się bierze we władanie zabytek, to trzeba się umieć zachować. Udostępnić chociaż klatkę schodową bez szykan.

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX