Osiedle Górka Narodowa w Krakowie projektu UCEES. Tu wydarzyło się miasto

Osiedle to opowieść, którą każdy z nas streszcza we własny sposób. Z definicji to zespół zabudowy stanowiący integralną część miasta lub wsi, ale to tylko część tej wielowątkowej historii. Jest przecież jeszcze wymiar emocjonalny, społeczny, pomijany w urbanistycznych definicjach. To miejsca zapisane wspomnieniami, miejsca, w których toczy się życie, w których dorastaliśmy, gdzie doświadczaliśmy świata w sposób ograniczony wyłącznie własną wyobraźnią.

Na początku był człowiek

Nowopowstałe osiedle, które od początku aspirowało do tego emocjonalnego obrazu znajduje się w północnej części Krakowa, w dzielnicy Prądnik Biały na Górce Narodowej. Obszar, z którego rozpościera się malowniczy widok na Kraków, w ostatnich dekadach przeszedł drogę od rolniczych pól i podmiejskiego krajobrazu do żywej dzielnicy miasta. 

Na tę przemianę wpłynęła dostępność atrakcyjnych terenów budowlanych, doskonale skomunikowanych z centrum Krakowa za sprawą nowych, komunikacyjnych aort, które zaczęły tłoczyć życie w tę peryferyjną niegdyś część miasta. Tak powstał nowy, miejski organizm – z ulicami, obwodnicą i linią tramwajową, a niebawem także własną stacją kolejową.

Największy wpływ na to miało doprowadzenie linii Krakowskiego Szybkiego Tramwaju, dzięki której można dojechać do centrum w około 20 minut. Wybudowano parking P&R Górka Narodowa na blisko 500 samochodów, nowy terminal autobusowy, powstaje też przystanek Szybkiej Kolei Aglomeracyjnej. Ogromne zmiany zaszły także w komunikacji drogowej – kierowcy mogą bezpośrednio z osiedla wyjechać na północną obwodnicą Krakowa, a dalej na dwupasmową trasę S7 w kierunku Warszawy.

Na Osiedlu Górka Narodowa, które nazwą nawiązuje do całego obszaru, codzienne życie wprawia w ruch także rozbudowana infrastruktura rowerowa, w tym około 100 stojaków, wiaty i stacje napraw. Samochody umieszczono w podziemnych garażach, co pozwoliło na uwolnienie terenu między budynkami i swobodne planowanie nowej dzielnicy.

Jak podkreślają sami autorzy projektu z biura UCEES, specjalizującego się w kształtowaniu złożonych zespołów, swoją pracę rozpoczęli z … perspektywy człowieka. – Uważamy, że w projektowaniu osiedla najważniejsze jest doświadczenie miejsca przez jego przyszłych mieszkańców. Budynki, zieleńce, alejki, tereny rekreacyjne, handel, usługi, wszystko musi być podporządkowane użytkownikom tych miejsc – podkreśla architekt Piotr Uherek, współwłaściciel pracowni UCEES. 

Tym zaraził swój zespół i to legło u podstaw projektu, którego wieloetapowa realizacja trwała kilka lat i będzie miała jeszcze swoją erratę.

Architektura tłem dla życia

Osiedle Górka Narodowa składa się z 23 budynków starannie rozplanowanych na blisko 6 hektarach dawnych rolnych użytków. Nasycone 1300 mieszkaniami i 60 lokalami usługowymi stworzyło ramę nowej dzielnicy Krakowa. Bez korków i codziennej gonitwy, za to z doskonałym transportem i stale rozwijającymi się usługami, przepełnionej dawną, podmiejską atmosferą.

– Cały zamysł opierał się na jednolitym charakterze architektonicznym budynków, z niewielkim zróżnicowaniem pomiędzy poszczególnymi etapami. To świadomy zabieg. Architektura miała zejść na drugi plan, ustępując miejsca zieleni, placom zabaw i strefom rekreacji, które stanowią tu esencję miejskiego życia– mówi arch. Marek Szpinda, współwłaściciel UCEES.

Całość, którą dziś widzimy powstawała etapami. Pierwszy ukończono w 2021 roku, a ostatni pod koniec 2025, po siedmiu latach od rozpoczęcia prac projektowych. Dzielą je niewielkie różnice jak odwrócenie barw na elewacjach czy różne motywy dekoracyjne na ścianach w postaci wzorów geometrycznych jak heksagon, czy romb, które pozwoliły uniknąć monotonii.

W architekturze osiedla pracownia odwołała się do jasnych płaszczyzn elewacji i prostych podziałów okiennych. Ciemne balustrady balkonów i loggii o oszczędnym rysunku, w połączeniu z dużymi przeszkleniami, nadają budynkom lekkości. W efekcie zabudowa nie przytłacza, lecz staje się przyjazna w odbiorze.

Utrzymane w odcieniach bieli fasady mają tu znaczenie nie tylko estetyczne. Jasne bryły w ciągu dnia odbijają światło i tworzą neutralne tło dla zieleni oraz elementów małej architektury. Z kolei po zmroku stają się ekranem dla światła z mieszkań i klatek schodowych.

Gra form i barw nie krzyczy, jest stonowana, a proporcje budynków, rytmy balkonów i okien, zbliżone. Ludzie mają czuć się swobodnie, ściany budynków schodzą tu na drugi plan, stając się tłem dla życia, które rozgrywa się tu na starannie zaplanowanej planszy. Sposób poprowadzenia ścieżek pieszych i rowerowych, strefowanie miejsc wypoczynku i rekreacji stworzyły wyraźne ramy przestrzenne dla całego założenia. Dzięki temu osiedle zachowa swój czytelny charakter, mimo swojej rozległości i zmian wprowadzanych z czasem przez samych mieszkańców.

– To właśnie drobne przejawy własnej aktywności użytkowników osiedla cieszą nas najbardziej. Nie jesteśmy zwolennikami „czystości formy”. To przestrzeń do życia, chcemy, żeby mieszkańcy sami oswajali te miejsca, zapisywali je znaczeniami i własnymi historiami – zaznacza arch. Marek Szpinda. 

- Często odwiedzamy osiedle, żeby zobaczyć, jak się zmienia. Jak przebiega balkonowe życie, jak nasz projekt adaptuje się do codzienności mieszkańców – dodaje Piotr Uherek.

Zabudowa tworzy tu czytelne pierzeje i półprywatne wnętrza. Umiarkowana wysokość pięciokondygnacyjnych budynków oraz duże odstępy pomiędzy nimi zapewniają oddech, dostęp światła i właściwe proporcje między zabudową a wnętrzami miejskich kwartałów.

– To rozwiązanie dobrze znane jest z tzw. renesansowego modelu miasta, geometryczna kompozycja, symetria, osiowość oraz funkcjonalność stanowiły podstawę projektu. Tutaj zostało to zinterpretowane w sposób współczesny– pointuje Piotr Uherek.

Mniej architekci, bardziej scenarzyści

– Od początku pracy nad tym wymagającym w skali projektem dzielnicy, czuliśmy się bardziej jak scenarzyści miejskiego życia niż architekci w utartym rozumieniu. Skupiliśmy się na doświadczeniu pieszego, na tym jak osiedle będzie postrzegane na co dzień z poziomu mieszkańca– zaznacza arch. Marek Szpinda.

Przyjazną, ludzką skalę podkreśla umeblowanie osiedla. Rozmieszczenie ławek, leżaków, altan, trybun, a nawet schodów decyduje o codziennym komforcie mieszkańców i odbiorze miejsca bardziej nawet, niż sama wysokość zabudowy czy liczba budynków. 

– Każdy z kwartałów ma własny fragment o konkretnym przeznaczeniu. Amfiteatr, skatepark, bieżnia, ścieżki biegowe czy boisko mają w niej swoje ściśle określone miejsce. Wszystkie te przestrzenie przenikają się naturalnie– wylicza architekt.

Ważnym elementem kompozycji są kolorowe nawierzchnie boisk i stref aktywności. Ich turkusowe, żółte, grafitowe i czerwone pola ożywiają wnętrza kwartałów, tworząc niemal abstrakcyjne kompozycje. Podkreślają, że życie dzielnicy toczy się przede wszystkim pomiędzy budynkami.

W pracy nad projektem architektom z biura UCEES przyświecał jeszcze jeden ważny cel – udowodnić, że miejsca takie jak krakowski Ruczaj, kojarzone z bezduszną, miejską sypialnią już się nie wydarzą. Na dowód stawiają Osiedle Górka Narodowa, otwarte i dostępne dla wszystkich które zaprasza do korzystania z usług w parterach budynków. Już dziś działają tu sklepy, kawiarnie, pizzerie, piekarnia, gabinety z usługami kosmetycznymi i fryzjerskimi, a także prywatne żłobki i przedszkole. 

Codzienny ruch i żywe, zmieniające się witryny urozmaicają powściągliwość barw samej architektury.

Zielona wzgórze z widokiem na Tatry

W wielu miejscach zieleń organicznie łagodzi geometryczny układ zabudowy. Do współpracy przy jej kształtowaniu architekci zaangażowali dobrze znany zespół z Pracowni Architektury Krajobrazu Land Arch z Krakowa. 

Na całym osiedlu posadzono blisko 300 drzew i 10 tysięcy krzewów. Nie dla dekoracji. Przyroda poprawia mikroklimat i łagodzi skalę zielonych enklaw. W ostatnim etapie projektu jeszcze mocniej podkreślono naturalny charakter dziedzińców, wprowadzając większą liczbę drzew, kamieni, drewnianych belek i pni wkomponowanych w skwery. Dzięki temu osiedle tworzy obraz miejsca, gdzie budynki i krajobraz współistnieją od dawna.

Na osiedlu założono również park. Dom Development, odpowiedzialny za realizację osiedla przeznaczył na ten cel teren o powierzchni przeszło 20 arów i przekazał go miastu. Wyposażony w ławki, stoliki piknikowe, huśtawki i plac zabaw ze zjazdem linowym, w pogodne dni staje się centrum życia młodszych mieszkańców dzielnicy. Ale pod byle pretekstem chętnie odwiedzają go również dorośli mieszkańcy osiedla.

Pozbawione fizycznych granic osiedle, naturalnie integruje się również z istniejącymi w około zielonymi terenami, będącymi pozostałością dawnego krajobrazu Górki Narodowej. Niewielki las, który od zachodu tworzy dla osiedla naturalną osnowę, to miejsce chętnie uczęszczane przez mieszkańców Górki, która swoją nazwę zawdzięcza malowniczemu położeniu.

To dzięki niemu z najwyżej usytuowanych mieszkań podziwiać można panoramę Krakowa, pasmo Beskidów, a przy dobrej pogodzie także całą sylwetę Tatr. Jednak z urbanistycznego punktu widzenia atrakcyjne położenie stanowiło dla architektów spore wyzwanie.

– Pomiędzy najwyższym a najniższym punktem osiedla różnica wysokości wynosi kilkanaście metrów, czyli około czterech kondygnacji – podkreśla arch. Marek Szpinda.

Dziś trudno to odczuć. Architekci sięgnęli bowiem po dobrze sprawdzone wcześniej (na projektowanym przez siebie osiedlu Nova Mikołowska w Katowicach) rozwiązania, pozwalające na złagodzenie deniwelacji ternu dzięki zmyślnej grze naturą i formacjami ziemnymi. Powstały w ten sposób kaskadowo-tarasowy układ, nie tylko porządkuje teren, ale przede wszystkim ułatwia mieszkańcom poruszanie się po osiedlu.

Tak duża inwestycja wymagała również kompleksowego podejścia do projektu infrastruktury technicznej (kanalizacja, sieć ciepłownicza) oraz układu dróg, które włączono do miejskich arterii. Zadbano też o atrakcyjną, nocną iluminację osiedla. W samych budynkach zastosowano energooszczędne oświetlenie LED oraz system inteligentnego sterowania, umożliwiający m.in. otwieranie bram, furtek i klatek schodowych z poziomu smartfona czy automatyczne przywoływanie windy. To elementy mniej widoczne na pierwszy rzut oka, ale istotne dla codziennego komfortu użytkowania, zwłaszcza w tak organizmie.

----

Autorzy projektu: arch. Marek Szpinda, arch. Piotr Uherek
Współpraca autorska: Aleksandra Dragun, Antoni Banaś, Diana Szostecka, Edyta Orawiec, Gabriela Doroż, Hubert Waliczek, Jakub Nowak, Klaudia Księżarczyk, Magdalena Stachowicz-Fura, Małgorzata Brdej-Świderska, Małgorzata Trojnar, Mateusz Jakobsze, Monika Porębska, Olivia Klepacka, Yana Polianska, Zuzanna Majcherczyk

Inwestor: Dom Development
Konstrukcja: Be37 Dorota Szpinda
Drogi: ARG Projektowania Inwestycyjne
Zieleń: LAND ARCH Pracowni Architektury Krajobrazu
Instalacje elektryczne: EPRO
Instalacje sanitarne: MEGAPRO, PROWENT