Brutalistyczna ikona Czarnogóry zagrożona. Dom Handlowy Izbor w Barze wciąż czeka na ratunek

Powstały w 1984 roku Dom Handlowy Izbor (dziś znany jako Choice Shopping Center) był jednym z symboli rozwijającego się Baru. Zaprojektowany przez czarnogórskiego architekta Batrica Mijovicia budynek stanowił część szerszego założenia urbanistycznego, obejmującego plac miejski oraz zróżnicowane przestrzenie publiczne.

To właśnie relacja pomiędzy architekturą a otoczeniem wyróżnia ten obiekt na tle wielu późniejszych centrów handlowych. Izbor nie został pomyślany jako zamknięta bryła oderwana od miasta, lecz jako integralny element miejskiej tkanki. Rozbudowane tarasy, podcienia, schody i place z fontannami tworzyły wielopoziomową kompozycję zachęcającą do korzystania z przestrzeni publicznej.

Architektura ambitnej Jugosławii

Budynek jest reprezentantem wyjątkowego nurtu architektury rozwijanego w socjalistycznej Jugosławii za czasów Josipa Broza Tity. W przeciwieństwie do stereotypowego obrazu blokowisk z wielkiej płyty, wiele realizacji powstających w tym okresie charakteryzowało się dużą swobodą formalną, eksperymentalnym podejściem do konstrukcji i silnym związkiem z ideą nowoczesnego miasta.

Dom Handlowy Izbor jest przykładem tej architektonicznej ambicji. Monumentalna bryła o wyrazistych geometrycznych kształtach wpisuje się w estetykę brutalizmu i późnego modernizmu. Budynek miał nie tylko pełnić funkcję handlową, lecz także organizować życie społeczne i tworzyć nowe centrum miejskiej aktywności.

Przyciąga uwagę już z daleka swoją dynamiczną bryłą. Architekt odszedł od typowej, prostopadłościennej formy domu handlowego na rzecz kompozycji złożonej z "kosmicznych" form. Charakterystycznym elementem są masywne, żelbetowe ramy, głębokie podcienia oraz szerokie tarasy. Bryła wydaje się jednocześnie ciężka i dynamiczna. Dzięki licznym cofnięciom elewacji światło i cień nieustannie modelują formę budynku, sprawiając, że zmienia on swój charakter w zależności od pory dnia.

Dziś obiekt uznawany jest za jeden z ciekawszych przykładów jugosłowiańskiej architektury lat 80. i regularnie pojawia się w publikacjach poświęconych modernistycznemu dziedzictwu Bałkanów.

Zagrożone dziedzictwo brutalizmu

Choć budynek nadal jest użytkowany, jego stan pozostawia wiele do życzenia. W ostatnich latach przeszedł szereg drobnych przekształceń związanych ze zmianami właścicielskimi. Obiekt znajduje się obecnie w rękach prywatnych inwestorów, którzy adaptowali część przestrzeni do nowych potrzeb komercyjnych. Zmiany te nie wpłynęły znacząco na pierwotną formę architektoniczną, jednak brak kompleksowych prac konserwatorskich sprawia, że budynek stopniowo traci swój dawny blask.

Dodatkowym problemem są trudności ekonomiczne sieci Izbor, które w ostatnich latach odbiły się na funkcjonowaniu obiektu. Mimo to nie istnieją obecnie plany jego wyburzenia.

Eksperci zajmujący się ochroną architektury brutalistycznej pozostają jednak ostrożni. Dom Handlowy Izbor został wpisany na listę zagrożonych obiektów w ramach międzynarodowego projektu „SOS Brutalism”, dokumentującego najcenniejsze realizacje brutalizmu na świecie. Według aktualizacji bazy danych z listopada 2024 roku budynek nadal posiada status obiektu zagrożonego.

Historia domu handlowego w Barze pokazuje, że ochrona architektury drugiej połowy XX wieku pozostaje jednym z największych wyzwań współczesnej konserwacji. Choć budynki tego typu coraz częściej zyskują uznanie historyków i architektów, wiele z nich nadal pozostaje niedocenionych i narażonych na stopniową degradację. Izbor jest jednym z tych obiektów, które przypominają o wyjątkowym dorobku architektonicznym dawnej Jugosławii i potrzebie jego zachowania dla przyszłych pokoleń.