Brutalistyczny symbol Dallas na celowniku: co dalej z ratuszem projektu I.M. Peia?

Brutalistyczny ratusz w Dallas - historia budynku

Stojący dziś w centrum Dallas brutalistyczny ratusz jest piątą siedzibą władz w mieście. Budynek powstał w 1978 roku. Impulsem do budowy nowoczesnego gmachu było zabójstwo prezydenta Johna F. Kennedy’ego, dokonane 22 listopada 1963 w centrum Dallas na Elm Street. Po tym wydarzeniu Dallas nazywane było "miastem nienawiści", a ówczesny burmistrz Erik Jonsson postanowił stworzyć nowy wizerunek miasta.  Planowanie nowego centrum Dallas rozpoczęto w 1964 roku. Projekt ratusza przygotował ceniony już wówczas architekt  I.M. Pei.  Otrzymał on zadanie stworzenia siedziby władz miejskich, która miałaby wyraźnie symbolizować siłę i stabilność instytucji publicznych. Odpowiedzią była forma radykalna: masywna, bryła z betonu, rozszerzająca się ku górze, osadzona na rozległym podium.

Ratusz w Dallas: architektura

Dallas City Hall powstał w okresie, gdy brutalizm był powszechnie stosowany w architekturze instytucjonalnej — od uniwersytetów po budynki rządowe. Surowy beton, monumentalna skala i wyraźna ekspresja konstrukcji miały podkreślać trwałość i powagę instytucji publicznych.

Charakterystyczny kształt piramidy nie jest jedynie zabiegiem formalnym. Pomieszczenia w których obywatele mieli załatwiać swoje sprawy wymagały znacznie mniej miejsca niż biura. Kształt odwróconej piramidy pozwolił wiec zmaksymalizować przestrzeń dla urzędników. Jednocześnie jednak gmach został „odwrócony”  od miasta, tworząc dystans pomiędzy władzą a codziennym życiem miejskim.

W kontekście Dallas — miasta kojarzonego raczej z rozproszoną zabudową i dość chaotyczną architekturą — ratusz Peia zawsze był obiektem „obcym”. Jego izolacja urbanistyczna, rozległe place i brak aktywnych parterów sprawiły, że budynek nigdy nie stał się naturalną częścią życia miejskiego.

Budynek (wraz z placem i parkingiem) kosztował ponad 70 milionów dolarów. Przekroczono szacowany budżet o... 28 milionów dolarów. 

Co dalej z ratuszem w Dallas? Trump nie lubi brutalizmu

Dziś los brutalistycznego budynku wisi na włosku. Rada Miasta Dallas debatuje na temat jego przyszłości, rozpatrując różne scenariusz - od gruntownej modernizacji, przez częściową zmianę funkcji, aż po najbardziej radykalne opcje, w tym sprzedaż gruntu (a co za tym idzie nawet wyburzenie obiektu). Informacje o możliwym wyburzeniu budynków spotkały się ogromną krytyką środowisk architektonicznych. 

Dekady zaniedbań sprawiły, że ratusz w Dallas jest w kiepskim stanie technicznym (problemami są m. on. systemy HVAC i nieszczelna instalacja wodno-kanalizacyjna). Według szacunków, przywrócenie brutalistycznego budynku do dawnej świetności może kosztować zawrotną sumę ok. 100 milionów dolarów. 

Administracja rządowa Donalda Trumpa jest niechętna modernistycznej architekturze. Na początku 2025 roku prezydent podpisał rozporządzenie  „Promoting Beautiful Federal Civic Architecture” wyznaczające sposób projektowania nowych budynków federalnych w Stanach Zjednoczonych. Mają być piękne, czyli klasyczne i tradycyjne. Na brutalizm i dekonstruktywizm nie ma miejsca. 

Przeczytaj także: Pirelli Tire Building - brutalistyczny biurowiec Marcela Breuera sprzedany. Będzie tu hotel>>

Brutalistyczna architektura: wyburzyć czy chronić?

Choć brutalizm przez lata był jednym z najmniej lubianych nurtów architektury, w ostatnich dekadach obserwujemy wyraźny zwrot w jego postrzeganiu. Coraz więcej budynków z lat 60. i 70. trafia pod ochronę konserwatorską jako istotne świadectwa historii architektury XX wieku.

Ratusz w Dallas, jako dzieło I.M. Peia — laureata Nagrody Pritzkera i jednego z najważniejszych architektów minionego stulecia — posiada niewątpliwą wartość kulturową i symboliczną. Dla środowisk architektonicznych ewentualna utrata tego obiektu byłaby poważnym precedensem, pokazującym, jak łatwo nawet najwybitniejsze realizacje modernizmu mogą zostać uznane za zbędne.

Dyskusja wokół Dallas City Hall nie dotyczy wyłącznie jednego budynku. To szerszy problem podejścia do modernistycznego dziedzictwa — szczególnie tego, które nie spełnia współczesnych oczekiwań urbanistycznych i społecznych. Czy takie obiekty należy adaptować i reinterpretować, czy też ustąpić miejsca nowym formom zabudowy?