Gorlice. Niezwykłe "Miasto Światła"

Historia gorlickiego „czarnego złota”

Mamy tu na myśli... ropę naftową. W połowie XIX wieku to właśnie ropa naftowa stała się jednym z najważniejszych impulsów rozwoju Gorlic i całego regionu. To tutaj działał Ignacy Łukasiewicz - farmaceuta, wynalazca i jeden z pionierów przemysłu naftowego. W 1854 roku na skrzyżowaniu traktów handlowych w gorlickiej dzielnicy Zawodzie zapłonęła pierwsza na świecie uliczna lampa naftowa. Wydarzenie to zapisało Gorlice w historii światowego przemysłu naftowego.

Rozwój wydobycia zmieniał także krajobraz okolicznych miejscowości. Pojawiły się szyby i wieże wiertnicze, a ropa stała się ważną gałęzią lokalnej gospodarki. Pamiątką po tamtej epoce jest Skansen Przemysłu Naftowego „Magdalena”, urządzony na terenie dawnej kopalni. Zachowano tu oryginalne urządzenia i narzędzia wykorzystywane przy pozyskiwaniu ropy, drewnianą wieżę wiertniczą oraz zrekonstruowaną kopankę - ręcznie wykonywany szyb do wydobywania ropy.

Do historii naftowych początków miasta odwołuje się współczesna marka „Gorlice - Miasto Światła”. Jej częścią jest organizowany od 2018 roku Festiwal Światła, który od 2023 roku jest wyróżniany tytułem „Małopolska Wizytówka”. 

Ratusz – apteka w miejscu narodzin przemysłu naftowego

Ratusz przy gorlickim Rynku kryje ważny fragment historii przemysłu naftowego. W najstarszej części budynku, pochodzącej z lat 1780-1790, działała apteka dzierżawiona przez Ignacego Łukasiewicza. To właśnie z nią związane są zachowane we wnętrzu pamiątki: fresk przedstawiający grecką boginię zdrowia Hygieię, patronkę aptekarzy, okolicznościowy portal oraz kopia pierwszej na świecie ulicznej lampy naftowej.

Dzisiejszy ratusz jest efektem przekształceń, którym budynek poddawano na przestrzeni lat. Powstał z połączenia kilku starszych domów, a wieżę zegarową dobudowano po I wojnie światowej. Razem z kamienicami otaczającymi Rynek tworzy historyczny zespół zabudowy w centrum Gorlic.

Najstarsza kamienica i muzeum Łukasiewicza

Muzeum Regionalne PTTK im. Ignacego Łukasiewicza działa od 1957 roku w najstarszej gorlickiej kamienicy, wzniesionej około 1780 roku. Jej właścicielem był kaflarz Mikołaj Grabiec. W zbiorach muzeum znajdują się eksponaty dokumentujące historię Gorlic, m.in. dawne dokumenty z pieczęciami, plany miasta oraz statuty cechowe od XV do XVII wieku. Wśród pamiątek po Ignacym Łukasiewiczu na uwagę zasługują alembik aptekarski - naczynie służące do destylacji ropy naftowej oraz prototyp pierwszej na świecie lampy naftowej. Jedną z ekspozycji poświęcono bitwie pod Gorlicami. Jej szczególną atrakcją jest szczegółowa makieta pokazująca przebieg walk i układ frontu, dzięki której łatwiej wyobrazić sobie skalę wydarzeń, które w maju 1915 roku rozegrały się na ziemi gorlickiej.

Pałac Długoszów - ślad naftowej fortuny

W Siarach znajduje się pałac Władysława Długosza - jednej z najważniejszych postaci gorlickiego przemysłu naftowego. Secesyjna rezydencja z barokowymi akcentami na elewacji powstała na początku XX wieku. Jej projekt przypisywany jest wiedeńskiemu atelier Fellnera i Helmera, choć autorstwo pałacu nie jest w źródłach przedstawiane jednoznacznie. Nietypowa bryła, mansardowe dachy, owalne lukarny i duże okna przyciągają uwagę już z zewnątrz. Wnętrza zachwycają reprezentacyjnym holem, schodami z efektowną dębową balustradą, salą balową, a także piecami kaflowymi, kominkami i dekoracyjnymi sztukateriami. W parku, który otacza pałac, można zobaczyć kamienne rzeźby wykonane przez lwowskiego rzeźbiarza Piotra Wojtowicza na zamówienie Długosza.

Dziś kompleks pozostaje w rękach prywatnych. Pałac można zwiedzać, a w jego wnętrzach organizowane są imprezy okolicznościowe. Oferowane są też noclegi.

Sakralne budownictwo drewniane

Drewniane cerkwie i kościoły są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu Beskidu Niskiego. W powiecie gorlickim znajduje się aż pięć drewnianych świątyń wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO – w Sękowej, Binarowej, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych. Dwie z nich, cerkiew w Owczarach i kościół w Sękowej, dobrze pokazują różnorodność tradycji architektonicznych tego regionu. Choć oba budynki powstały w konstrukcji zrębowej, różnią się formą, układem i wystrojem.

Cerkiew w Owczarach, wzniesiona w 1653 roku, jest cennym przykładem zachodniołemkowskiej architektury cerkiewnej. Pierwotnie miała trójdzielny układ, złożony z prezbiterium, nawy i babińca. We wnętrzu zachował się barokowy ikonostas z XVIII wieku, a także historyczne wyposażenie i dekoracje.

Kościół w Sękowej reprezentuje z kolei późnogotycką tradycję drewnianego budownictwa sakralnego. Wzniesiony około 1520 roku, wyróżnia się smukłą sylwetką, wysokim, stromym dachem oraz szerokimi podcieniami, zwanymi sobotami, które obiegają całą świątynię. Dobudowane w XVIII wieku chroniły drewniane ściany przed deszczem i śniegiem, a jednocześnie tworzyły osłoniętą przestrzeń dla wiernych oczekujących na nabożeństwo.

Cmentarze wojenne – historia wpisana w krajobraz

Na terenie powiatu gorlickiego znajduje się ponad 80 cmentarzy wojennych z okresu I wojny światowej. W pojedynczych i zbiorowych mogiłach spoczywają żołnierze armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej. Szczególnie tragiczny był los Polaków, którzy zmobilizowani do armii państw zaborczych, walczyli tu często przeciwko sobie.

Jedną z najbardziej znanych nekropolii jest Cmentarz Wojenny nr 91 na Górze Cmentarnej, zaprojektowany przez kapitana, architekta Emila Ladewiga. Przypomina obronną fortecę, a wrażenie to potęgują wysoki mur i monumentalna brama. Centralnym punktem założenia jest krzyż łaciński zaprojektowany przez Gustawa Ludwiga. Na terenie nekropolii organizowane są co roku uroczystości upamiętniające m.in. rocznicę Bitwy Gorlickiej i odzyskania przez Polskę niepodległości.

Inny charakter ma Cmentarz Wojenny nr 60 na Przełęczy Małastowskiej, zaprojektowany przez słowackiego architekta Dušana Jurkoviča. Powstał w miejscu stanowisk bojowych z maja 1915 roku, w którego centrum znajduje się drewniana kaplica pokryta gontem, z wizerunkiem Madonny z Dzieciątkiem.

Sidur Przechodniów - ślad po żydowskich mieszkańcach Gorlic

Przed bramą dawnego cmentarza żydowskiego znajduje się Sidur Przechodniów. Jego forma nawiązuje do Gwiazdy Dawida, a na zewnętrznych ścianach umieszczono tablice nagrobne - odrestaurowane macewy wydobyte spod podłogi nieistniejącej już synagogi. Wnętrze pomnika zdobi stalowy świecznik osadzony w betonowym fundamencie.

Sidur Przechodniów łączy współczesną formę z materialnymi śladami przedwojennej społeczności żydowskiej Gorlic i przypomina o jej tragicznych losach podczas II wojny światowej.