Humanistyczny modernizm otwiera się w Center for Architecture w Nowym Jorku. To hołd dla Stanisławy Sandeckiej-Nowickiej i Macieja Nowickiego

Narodowy Instytut Architektury i Urbanistyki (NIAiU) z przyjemnością informuje o otwarciu wystawy Humanistyczny modernizm w Center for Architecture w Nowym Jorku. Kuratorem wystawy jest Kacper Kępiński, zastępca dyrektora NIAiU. Tytuł nawiązuje do koncepcji rozwijanej w latach 40. XX wieku przez architektów Macieja Nowickiego i Stanisławę Sandecką-Nowicką – ich wizji modernizmu jako podejścia skoncentrowanego na człowieku, w którym budynek rozumiany jest przede wszystkim przez pryzmat tego, dla kogo powstaje i jak wiąże człowieka z otaczającą go przestrzenią. Wystawa podąża za tą ideą poprzez całą twórczość Nowickich i pyta, co ich architektura oferuje nam dzisiaj. 

NIAiU jako pierwszy przedstawia Nowickich jako równorzędnych partnerów we wspólnym dorobku twórczym. Pokazuje praktykę łączącą rysunek, budowanie, grafikę i konstrukcję – rozwijaną w Europie, Stanach Zjednoczonych i Indiach. Nowicki zginął tragicznie w wieku 40 lat w katastrofie samolotu, wracając z placu budowy w Indiach. Kilka lat później Sandecka-Nowicka jako pierwsza kobieta w Stanach Zjednoczonych została mianowana pełnym profesorem architektury – nastąpiło to na University of Pennsylvania w 1963 roku. Uczyła tam podstaw projektowania aż do przejścia na emeryturę w 1977 roku, a w 1978 roku otrzymała medal American Institute of Architects za całokształt wpływu na zawód. 

„Podpisywali swoje wczesne prace wspólnie, zarówno rysunki, jak i budynki, jako jedną, wspólną praktykę”– mówi Kępiński. „Zapis historyczny zachował nazwisko Macieja, a ta wystawa oddaje tę pracę obojgu.” 

W tekście opublikowanym w 1945 roku na łamach warszawskiej „Skarpy” Maciej pisał, że powiązanie architektury z człowiekiem, dla którego jest projektowana, można rozumieć jako humanizm sztuki architektonicznej. Argumentował, że ten humanizm ma dwa – pozornie sprzeczne – oblicza: budujemy dla człowieka zmiennego, którego nawyki, praca i instytucje przekształcają się co kilka dekad, a jednocześnie dla człowieka niezmiennego, którego proporcje ciała, sposób postrzegania i najgłębsze potrzeby pozostają stałe od zarania dziejów. Humanistyczny modernizm w ich rękach stał się sposobem rozumienia odpowiedzialności architekta wobec ludzi i wobec świata, który się buduje. 

„Tą wystawą pytamy, jak budować odpowiedzialnie wobec miejsca, klimatu i wspólnoty” – mówi Kępiński. „Siedemdziesiąt lat temu Nowiccy traktowali konstrukcję, krajobraz i ciało człowieka jako jeden problem. Ta praca dociera do nas dziś jako żywa metoda, z której wciąż możemy korzystać. 

Ta postawa jest czytelna w niezwykle szerokim zakresie prac: od międzywojennych polskich konkursów architektonicznych – w tym projektu meczetu, obiektów sportowych i uzdrowiskowych, klubu sportowego Orzeł oraz ośrodka dla niewidomych w Laskach – przez wizjonerską powojenną odbudowę Warszawy, aż po projekty amerykańskie: Carolina Country Club, szkoły i studia kampusów, plan generalny North Carolina State Fairgrounds oraz jego centralny element – Dorton Arena w Raleigh. Ukończona w 1953 roku hala Dorton Arena, z dachem opartym na linowej siatce rozpiętej między dwoma przecinającymi się parabolicznymi łukami, była przełomem konstrukcyjnym, który wpłynął na całe pokolenie architektów. 

Zobacz także: Dom Turysty w Augustowie. Zapomniana perła modernizmu projektu Macieja Nowickiego>>

Wystawa łączy oryginalne i reprodukowane materiały archiwalne z nowo powstałymi realizacjami: rysunki i szkice architektoniczne – w tym faksymilia planów, perspektyw i szkiców koncepcyjnych Dorton Areny oraz studiów do siedziby ONZ – fotografie (oryginały i reprodukcje dokumentujące zrealizowane i niezrealizowane projekty oraz portrety Nowickich), modele architektoniczne wykonane na potrzeby wystawy przez Onimo i Martę Dachowską, plakaty i prace graficzne sygnowane przez oboje Nowickich, a także nowe prace artystyczne odpowiadające na spuściznę Nowickich: kolaż tekstylny i modele roślin wodnych autorstwa Centrali (Nowicki's Garden), pracę tekstylną Alicji Bielawskiej z 2025 roku, instalację Diany Lelonek z 2026 roku oraz obraz Wiktora Dyndy Flaga – a także materiały tekstowe i drukowane. Wypożyczenia i reprodukcje archiwalne pochodzą między innymi z Centre Pompidou, bibliotek uniwersyteckich NCSU, Archiwum Architektury UPenn, Smithsonian Archives of American Art, Art Institute of Chicago, Cranbrook Center for Collections and Research, Walker Art Center, Brandeis University, Muzeum Warszawy, Muzeum Narodowego w Warszawie oraz Muzeum Architektury we Wrocławiu. 

Humanistyczny modernizm otwarto w siedzibie ONZ w Nowym Jorku w styczniu 2024 roku, następnie wystawa podróżowała do Raleigh w Karolinie Północnej – miasta, w którym stoi Dorton Arena (2024) – do Pawilonu Architektury ZODIAK w Warszawie (kwiecień–lipiec 2025), do Muzeum Architektury we Wrocławiu (od marca 2026) oraz do Government Museum and Art Gallery w Chandigarh (maj–lipiec 2026). Prezentacja w Center for Architecture przywraca Nowickich miastu, w którym rozegrała się znaczna część ich amerykańskiej historii. 

Pod koniec lat 40. Maciej Nowicki współpracował z Wallace'em Harrisonem, Le Corbusierem i Oscarem Niemeyerem przy kształtowaniu siedziby ONZ. Wraz z planistą Clarence'em Steinem zaproponował podniesioną, okrągłą platformę pieszą dla Columbus Circle, która oddzielała pieszych od samochodów i przekształcała to skrzyżowanie w scenę życia miejskiego. Z Eero Saarinenem opracował plan kampusu nowo powstałego Brandeis University w Waltham w stanie Massachusetts. 

W czasach, gdy architektura na nowo pyta, jak budować odpowiedzialnie – wobec ludzi, miejsca i klimatu – twórczość Nowickich stanowi ważny punkt odniesienia. Traktowali oni konstrukcję, krajobraz i doświadczenie człowieka jako powiązaną całość, co czyni Humanistyczny modernizm rozmową aktualną dla dzisiejszych architektów i urbanistów. 

„Dla Nowickich wiatr, woda, słońce i roślinność były materiałami tak samo aktywnymi i konkretnymi jak belka czy słup” – mówi Kępiński. „Nieśli tę ideę zarówno przez nauczanie, jak i budynki, do miast, których ukończenia nigdy nie zobaczyli. Myślenie ekologiczne wyprzedzili, zanim to pojęcie w ogóle powstało". 

Aranżację wystawy zaprojektowało Only If, nowojorska pracownia architektoniczno-urbanistyczna, a funkcję głównej projektantki pełniła polsko-amerykańska architektka Karolina Częczek. Głównymi elementami organizującymi przestrzeń wystawy są zasłony i rzeźbiarskie stoły. Tkaniny stanowią tło dla rysunków, fotografii i tekstów, prowadząc zwiedzających przez przestrzeń. Stoły, dzięki swojej rzeźbiarskiej formie, zachęcają do bardziej bezpośredniego kontaktu z eksponowanym materiałem. Zasłony czerpią inspirację zarówno z własnej twórczości graficznej i tekstylnej Nowickich, jak i z tradycji architektów i projektantów posługujących się tkaniną do definiowania przestrzeni – m.in. Petry Blaisse i Lilly Reich. Efektem jest pełne światła, atmosferyczne wnętrze, które oddaje efemeryczne i humanistyczne cechy twórczości Nowickiego. 

Identyfikację wizualną wystawy zaprojektowała Katarzyna Nestorowicz, a projekt graficzny jest wspólnym dziełem Weroniki Nowak, Karoliny Częczek i Katarzyny Nestorowicz. Punktem wyjścia było pytanie, jak przełożyć humanistyczny modernizm na język projektowania wizualnego. Pracując w palecie zaczerpniętej z rysunków Nowickich, Nestorowicz zestawiła oryginalne szkice Macieja i Stanisławy Nowickich z formami geometrycznymi wywiedzionymi z kształtów ich budynków – konstrukcji, które w większości nigdy nie powstały. Te formy to ślady niezrealizowanej architektury, obecne jako warstwa wizualna przewijająca się przez grafiki, przewodnik i materiały komunikacyjne wystawy, nadając podróżującej ekspozycji spójny charakter – od ONZ i Wrocławia po Nowy Jork. 

Zaproszeni artyści 

Wystawie towarzyszą nowo powstałe prace i współczesne interpretacje spuścizny Nowickich autorstwa: 

• Centrala (Małgorzata Kuciewicz i Simone De Iacobis) – warszawska pracownia architektoniczno-badawcza znana z reinterpretacji dziedzictwa modernizmu oraz atmosferycznych, środowiskowych wymiarów architektury. Na potrzeby wystawy stworzyła kolaż tekstylny oraz modele z roślinnością wodną, rozwijane wokół idei Ogrodu Nowickiego. 
• Alicja Bielawska – artystka wizualna pracująca w obszarze tkaniny, rzeźby, rysunku i form przestrzennych. Na potrzeby wystawy stworzyła nową pracę tekstylną (2025, kolekcja NIAiU), reinterpretującą motywy zaczerpnięte z projektów obojga Nowickich. 
• Diana Lelonek – artystka działająca na styku sztuki i ekologii, znana z projektów badających relacje między człowiekiem a naturą pozaludzką. Na wystawie prezentuje instalację z 2026 roku, w której własną techniką tworzenia pigmentu i odbitek z cegieł zniszczonej wojną Warszawy wykonała kolaż-druk nawiązujący do planów Nowickiego dotyczących odbudowy miasta. 

Otwarcie wystawy 
wernisaż:  1 października, w godzinach 18:00–20:00, do Center for Architecture, 536 LaGuardia Place, Nowy Jork