Masterplan dla Zamku w Świeciu: kultura, natura i przyszłość w jednym pomyśle

Zamek Krzyżacki w Świeciu

Zamek Krzyżacki w Świeciu to XIV-wieczna warownia położona w widłach Wisły i Wdy, w granicach miasta Świecie. Obiekt wyróżnia się charakterystycznym, niemal kwadratowym rzutem z narożnymi basztami oraz pochyloną wieżą główną, która stała się jednym z jego najbardziej rozpoznawalnych elementów. Zamek przez wieki pełnił funkcje militarne i administracyjne, następnie uległ zniszczeniom w okresie wojen szwedzkich. Współcześnie jest częściowo zrewitalizowany i stanowi ważny punkt odniesienia w krajobrazie doliny Wisły oraz w tożsamości miasta. Obecnie obszar zamkowy objęty jest długofalową strategią rozwoju, która traktuje zamek nie tylko jako zabytek, lecz jako element szerszego systemu łączącego dziedzictwo, krajobraz Natura 2000, kulturę, edukację i turystykę w spójną strukturę rozwojową.

Holistyczne podejście

Za przygotowanie spójnej koncepcji odpowiada pracownia architektoniczna APA Wojciechowski Architekci, przy udziale The Making, które pełniło rolę doradcy strategicznego.  Ich analiza nie ogranicza się tylko do samego zamku, obejmuje również powiązania z miejskim rynkiem, panoramę Świecia, rozległą dolinę Wisły i obszar Natura 2000, który traktowany jest tutaj jako nierozerwalny fragment kulturowo-przyrodniczego pejzażu. Kierunki dla Świecia opracowano zgodnie z rekomendacjami Światowej Konferencji na temat Polityki Kulturalnej i Zrównoważonego Rozwoju UNESCO; to właśnie ona wyznacza globalne ramy polityki kulturalnej oraz promuje włączanie kultury do celów szeroko pojętego zrównoważonego rozwoju. W tej metodyce kultura nie funkcjonuje jako osobny sektor – wręcz przeciwnie, przenika i spaja kwestie społeczne, środowiskowe oraz gospodarcze. W przypadku Świecia te zasady znalazły bardzo konkretne odbicie w strukturze masterplanu, zarówno przy formułowaniu założeń przestrzennych, relacji z krajobrazem Natura 2000, jak i przy konstrukcji programu funkcjonalnego.

Jak podkreślają architekci: „Od początku przyjęliśmy podejście holistyczne. Analizowaliśmy osie widokowe, powiązania z rynkiem, komunikację oraz krajobraz doliny Wisły, traktując Naturę 2000 jako strukturalną wartość miejsca, a nie ograniczenie. Pracowaliśmy na relacjach, nie na obiektach. I tak, chroniony krajobraz stał się dla nas ramą projektową. Koncepcja wpisuje się w najnowsze kierunki myślenia o dziedzictwie po 2030 roku, gdzie kultura integruje rozwój społeczny, edukacyjny i środowiskowy Z uważnością i szacunkiem dla jego historycznego dziedzictwa podeszliśmy do przyszłości Zamku Krzyżackiego, tworząc koncepcję jego zagospodarowania na cele kulturalno-artystyczne, będącą integralną częścią masterplanu. W projekcie uwzględniliśmy modułowość – poszczególne jego elementy będą mogły, w sposób spójny, być realizowane niezależnie od siebie.” – tłumaczy Szymon Wojciechowski, architekt i prezes zarządu, APA Wojciechowski Architekci.

Spójna narracja

Równolegle przeprowadzono analizy funkcjonalne i testy dotyczące możliwości adaptacyjnych zamku. Wnioski potwierdziły, że historyczna infrastruktura, oprócz unikalnych walorów historycznych i architektonicznych, ma swoje ograniczenia techniczne i konserwatorskie, dlatego rozwój powinien opierać się nie tylko na samym zamku, ale także na otaczającym go terenie jako zintegrowanej przestrzeni różnych funkcji. Zamek nie jest tu traktowany jako odrębny produkt, lecz jako element większej układanki.

Burmistrz Świecia, Krzysztof Kułakowski, wskazuje na strategiczny wymiar dokumentu. Podkreśla, że kluczowe było połączenie szerokiej wizji z realnym planem działania: „Zależało nam nie tylko na spojrzeniu całościowym, które porządkuje kierunki rozwoju i zwiększa wykonalność projektu, ale również na opracowaniu spójnej narracji, która będzie konsekwentnie prowadzić ten proces przez kolejne lata. W skali makro jest to przedsięwzięcie o dużym zasięgu – obejmujące nie tylko sam zamek, lecz cały obszar jego powiązań krajobrazowych i funkcjonalnych.”

Jak zaznacza burmistrz, tak szeroka perspektywa musiała zostać przełożona na konkretną strukturę wdrożeniową: „Jednocześnie przyjęliśmy podejście etapowe. Dziś koncentrujemy się na rewitalizacji zamku oraz zagospodarowaniu terenów rekreacyjnych. Kolejne komponenty będą realizowane sukcesywnie. Taki podział sprawia, że projekt staje się realny operacyjnie i możliwy do finansowania z różnych programów publicznych, adekwatnie do zakresu poszczególnych działań.”

W jego ocenie fundamentem całego procesu jest jednak określona filozofia rozwoju miasta: „Traktujemy działania kulturalne jako element integrujący rozwój miasta – społeczny, środowiskowy i gospodarczy i dlatego budujemy nową tożsamość tego miejsca: zamek nie jako relikt przeszłości, lecz jako obszar przyszłości”.

Jasny kierunek

Kluczowym elementem procesu była warstwa programowa i strategiczna, rozwijana we współpracy z Centrum Kultury w Świeciu. Dyrektor Monika Tom podkreśla, że dobór partnerów był świadomy i obliczony na długą perspektywę: „Zależało nam, aby koncepcję przygotowały zespoły z doświadczeniem w projektach o dużej skali i odpowiedzialności. Dlatego zaprosiliśmy APA Wojciechowski Architekci, z doświadczeniem w projektach o złożonej strukturze miejskiej i rewitalizacjach oraz The Making, która odpowiadała za spójność koncepcji i przełożenie celów rozwojowych miasta na strukturę masterplanu.”

Monika Tom zwraca uwagę na jeszcze jeden wymiar tej współpracy: „Potrzebowaliśmy dokumentu na lata – spójnego, z jasno wytyczonymi kierunkami. Zintegrowana praca architektów, urbanistów i ekspertów programowych w ramach jednej koncepcji ogranicza ryzyko, że ambicje rozminą się kiedyś z realnymi ograniczeniami przestrzennymi czy technicznymi. To opracowanie daje nam stabilność i trwały fundament dla całego obszaru zamkowego."

Masterplan traktuje obszar zamkowy jako system, który spaja dziedzictwo, krajobraz, edukację i turystykę w jedną, konsekwentną wizję rozwoju. Jak dodaje Michał Grocki, założyciel The Making: „Efektem pracy jest strategia porządkująca kierunki inwestycyjne, określająca mapę działań i wyznaczająca ramy programowe dla oferty kulturalno-edukacyjnej.”