Wnętrza zapisane na kartach powieści. Czego o XIX-wiecznym designie uczą nas Prus i Orzeszkowa?

Książki jako archiwum designu. Jak literatura XIX wieku utrwaliła historię wnętrz?

Dawne wnętrza poznajemy najczęściej dzięki zachowanej architekturze, archiwalnym fotografiom, malarstwu czy muzealnym ekspozycjom. Niezwykle cennym – a często pomijanym – uzupełnieniem tych źródeł jest literatura. Pisarze z godną podziwu precyzją utrwalali przecież przestrzenie, w których ich bohaterowie pracowali, prowadzili życie towarzyskie czy odpoczywali.

W realistycznych powieściach drugiej połowy XIX wieku każdy element wyposażenia miał swoje uzasadnienie. Wybór mebli, skala pomieszczeń czy stan wyposażenia nie tylko budowały tło wydarzeń, ale też nakreślały portret psychologiczny i status materialny mieszkańców. Dzięki temu opisy wnętrz pozwalają nam lepiej zrozumieć samych bohaterów i świat, w którym żyją.

Znakomicie ilustrują to Lalka Bolesława Prusa oraz Nad Niemnem Elizy Orzeszkowej. Pierwsza z powieści otwiera drzwi do XIX-wiecznej Warszawy – od eleganckich salonów po skromne lokum urzędników i kupców. Druga przenosi nas w klimat ziemiańskich dworów, szlacheckich zaścianków oraz wiejskich gospodarstw.

Trzeba jednak pamiętać, że autorzy dobierali detale tak, by służyły określonej narracji. Dlatego opisy literackie warto zestawiać z zachowanymi zabytkowymi wnętrzami oraz wiedzą o meblarstwie i rzemiośle XIX wieku.

Skromne życia starego subiekta. Jak wyglądało mieszkanie Ignacego Rzeckiego w „Lalce”?

Pokój Ignacego Rzeckiego przy warszawskim sklepie to jedno z najdokładniej opisanych wnętrz w „Lalce”. Choć na przestrzeni ćwierćwiecza przedsiębiorstwo zmieniało właścicieli i wystrój, prywatna przestrzeń subiekta pozostała niemal nietknięta. Okno długiego, wąskiego i słabo oświetlonego pokoju wychodzi na ciemne podwórze, a w jego wnętrzu próżno szukać wygód zamożnej burżuazji.

Wyposażenie wyznacza rytm ascetycznego życia, zredukowanego do funkcjonalnego minimum:

• czarny stół z kałamarzem i mosiężnymi lichtarzami,
• żelazne łóżko z cienkim materacem,
• skromna kanapa i dwa krzesła obite ciemną skórą,
• ciemnowiśniowa szafa oraz pudło z gitarą pod łóżkiem.

Rzecki mieszkał tuż przy miejscu pracy, co pozwalało mu niemal od razu po przebudzeniu zajmować się sklepem. Takie położenie pokoju sprawiało jednak, że życie prywatne subiekta trudno było oddzielić od obowiązków zawodowych. Proste przedmioty tworzyły jednak fundament uporządkowanego świata subiekta; rozłąka z nimi była tak dotkliwa, że po przenosinach sklepu Wokulski kazał wiernie odtworzyć cały układ mebli w nowym miejscu. Choć z dzisiejszej perspektywy wnętrze to wydaje się ciasne i surowe, dla Rzeckiego stanowiło bezcenną oazę stałości.

Luksus spowity kurzem. Jak wyglądało mieszkanie baronowej Krzeszowskiej w „Lalce”?

W opozycji do subiekta Prus przedstawia reprezentacyjny apartament baronowej Krzeszowskiej. Rozległy układ – obejmujący salon, buduar, sypialnię, jadalnię oraz pokój dla męża – wyraźnie odzwierciedlał zamożność i XIX-wieczny podział na strefę oficjalną i prywatną. W domach burżuazji bogato tapicerowane meble, lustra i dekoracyjne tkaniny budowały prestiż gospodarzy, służąc przyjmowaniu gości i ekspozycji majątku.

U Krzeszowskiej Prus zderza jednak ten idealny wzorzec z rzeczywistością. Po rodzinnej tragedii właścicielka zamyka się w jednym pokoju, a reszta przestrzeni trwa w martwocie – meble spowijają pokrowce, na obiciach zalega kurz, a rośliny usychają.

Zestawienie obu mieszkań ukazuje rozbieżność między metrażem a realną jakością życia: Rzecki jest przywiązany do swojego skromnego pokoju, natomiast baronowa, mimo że dysponuje rozległym apartamentem, większość czasu spędza w pokoju zmarłej córki. Oba przykłady przypominają też o niewidocznej stronie XIX-wiecznego designu – utrzymanie reprezentacyjnych salonów wymagało ciągłej pracy służby, bez której ówczesny luksus nie mógłby funkcjonować.

Pamiątki dawnego dostatku. Co o stanie ziemiaństwa mówi wnętrze Korczyna?

W „Nad Niemnem” Eliza Orzeszkowa nakreśliła obraz tradycyjnego polskiego dworu ziemiańskiego i jego architektury. Korczyn to niski, drewniany budynek kryty gontem, wyróżniający się pokaźnym gankiem i rzędem okien o subtelnym, lekko gotyckim kształcie. Dworek idealnie wpasowuje się w sielski krajobraz.

Orzeszkowa pokazuje jednak również ślady podupadania majątku: wielokrotnie naprawiane ogrodzenie, podparte budynki gospodarcze i wymieniane fragmenty strzech. W Korczynie dba się o to, by zachować dawny wygląd posiadłości, choć coraz trudniej znaleźć środki na jej utrzymanie.

Upływ czasu i ograniczenia finansowe widać także we wnętrzu. Z obszernej sieni przechodzi się do jasnego salonu z czterema oknami oraz reprezentacyjnej jadalni. Wyposażenie jest spójne z narracją o dawnej zamożności i obecnych kompromisach:

• ciężkie, ponad dwudziestoletnie meble noszące ślady napraw,
• rodzinne portrety i kopie malarskich dzieł na ścianach,
• tańsze zamienniki dawnych, kosztownych obić i tkanin,
• fortepian do wspólnego muzykowania oraz bujne rośliny doniczkowe.

Mimo widocznych śladów ubożenia majątku wnętrza pozostają zadbane, a podłogi są czyste i wypolerowane. Salon i jadalnia nadal pełnią swoje funkcje: umożliwiają kultywowanie tradycji, podejmowanie gości i pielęgnowanie pamięci o przodkach. Dwór w Korczynie był miejscem codziennej pracy i spotkań towarzyskich. Przechowywano w nim również rodzinne pamiątki, które przypominały mieszkańcom o historii kolejnych pokoleń. Utrzymanie domu w dobrym stanie wymagało jednak coraz większego wysiłku.

Wokół chleba i „Pana Tadeusza”. Wiejskie wnętrza podporządkowane pracy i tradycji

Eliza Orzeszkowa przedstawia także skromniejszy wymiar wiejskiej architektury. W Olszynce – niewielkim gospodarstwie Kirłowej – układ funkcjonalny drewnianego domu podporządkowano rytmowi codziennej pracy. Długa sień służy tu za ciąg komunikacyjny rozdzielający strefę mieszkalną od gospodarczej (kuchni i izby czeladnej). Już przy wejściu leży świeżo uprana bielizna, skrzynie, kosze z warzywami oraz naczynia z mlekiem. Jest to przestrzeń, w której domowy pragmatyzm wysuwa się na pierwszy plan.

Jeszcze skromniej urządzony jest dom Bohatyrowiczów. W niewielkiej izdebce Anzelma, zwanej przeciwkiem, znajduje się niski sufit z widocznymi belkami, a ściany są jedynie pobielone. Wyposażenie zredukowano do ascetycznych podstaw:

• drewniany tapczan z siennikiem i kołdrą utkaną na krosnach,
• prosty stół pod oknem oraz skrzynia na odzież,
• obrazy religijne na ścianie i stare krzesło z drewnianym obiciem.

W skromnej izdebce Anzelma szczególną wartość mają przechowywane od lat książki, między innymi „Pan Tadeusz” Mickiewicza i „Psalmy” Kochanowskiego. Należały one niegdyś do Andrzeja Korczyńskiego, dlatego dla domowników stanowią cenną pamiątkę. Opis tego wnętrza pokazuje, że w dawnych wiejskich domach przedmioty wartościowe nie musiały być kosztowne czy dekoracyjne, bo o ich randze decydowała pamięć pokoleniowa i osobista historia mieszkańców.

Więcej niż mury. Co o XIX-wiecznym życiu mówią nam wnętrza z „Lalki” i „Nad Niemnem”?

Zestawienie prozy Prusa i Orzeszkowej dowodzi, że XIX-wieczne wyposażenie domu można czytać niczym wielowarstwowy dokument. Odkrywamy w nim zarówno status materialny lokatorów, jak i ich codzienność: od rozległych apartamentów zamożnych mieszkańców Warszawy, przez skromne pokoje pracowników handlu, po domy w ziemiańskich majątkach i szlacheckich zaściankach. Mury i sprzęty kryją w sobie także tożsamość pokoleniową. Stare meble, rodzinne portrety i sfatygowane książki pozostawały w domach przez dziesięciolecia. Ich znaczenie wynikało często z historii, z którą były związane, a nie z wartości materialnej.

Literatura uzupełnia wiedzę, której dostarczają plany budynków i archiwalne fotografie. Ukazuje emocjonalny stosunek do przedmiotów i ciągłą, cichą pracę potrzebną do utrzymania domowego ogniska. Podczas lektury warto więc wypatrywać drobnych akcentów – spłowiałej firanki, łatanego fotela czy starych woluminów przy łóżku. To w nich zapisano realne przemiany społeczne i obyczajowe epoki.

Warto przyjrzeć się opisom wnętrz podczas ponownej lektury obu powieści. Zwracając uwagę na meble, tkaniny i przedmioty codziennego użytku, można dostrzec szczegóły, które łatwo umykają przy pierwszym czytaniu. „Lalkę” i „Nad Niemnem”, podobnie jak wiele innych klasycznych dzieł polskiej literatury, można znaleźć w księgarni Znak.