Jak naprawić miasto? Oryginalnych pomysłów nie brakuje!

- Po co nam te wszystkie samochody? - zastanawiają się władze Hamburga i już za 20 lat chcą całkowicie wyeliminować prywatne auta z obrębu miasta. Podobnych pomysłów nie brakuje, a wszystko po to, by ludziom w coraz bardziej zatłoczonym świecie żyło się lepiej. Zarówno entuzjastom, jak i krytykom takiego podejścia przedstawiamy kilka inspirujących inwestycji i drobnych projektów, które zmieniają oblicze współczesnych miast.
Miasta bez samochodów? To możliwy scenariusz niedalekiej przyszłości Miasta bez samochodów? To możliwy scenariusz niedalekiej przyszłości fot. ollyy/Shutterstock.com

Hamburg: zielona sieć

Za 20 lat w centrum Hamburga nie znajdziemy już ani jednego prywatnego samochodu. Taki projekt o nazwie "Zielona Sieć" został właśnie wdrożony w tym niemieckim mieście. Nie chodzi w nim tylko o eliminację aut - celem jest stworzenie sieci terenów zielonych, służących jednocześnie do komunikacji i do spędzania wolnego czasu.

Jak się okazuje, aż 40% terenu tego drugiego co do wielkości miasta w Niemczech - to zieleń. Aby jeszcze lepiej wykorzystać potencjał, tkwiący w tych obszarach władze miasta postanowiły wszystkie je połączyć w jedną sieć. Parki, skwery, cmentarze, ogrody, tereny rekreacyjne zostaną spięte układem dróg pieszych i rowerowych tak, aby przez całe miasto, od przedmieść do samego centrum można było poruszać się tylko po terenach zielonych.

Jeden z terenów zielonych w Hamburgu, www.hamburg.de Jeden z terenów zielonych w Hamburgu, www.hamburg.de

Realizacja tego projektu odbywa się kosztem samochodów: na poczet "zielonej sieci` likwidowane są szerokie jezdnie i betonowe parkingi, poprawiany system transportu publicznego, tworzone są rozwiązania, mające zachęcić do rezygnacji z przejeżdżania do centrum autem.

Grünes Netz Hamburg , www.hamburg.de Grünes Netz Hamburg , www.hamburg.de

Dzięki rozwojowi `zielonej sieci` Hamburg nie tylko stanie się jednym z najbardziej zielonych miast świata, nie tylko będzie przyjazny mieszkańcom, ale skutecznie zmniejszy się też zanieczyszczenie powietrza na jego terenie. Bo poza tym, że przysłuży się temu zmniejszenie liczby samochodów, to licznie nasadzone drzewa i krzewy skutecznie obniżą stężenie dwutlenku węgla w powietrzu.

Chodnik z paneli fotowoltaicznych opracowany przez naukowców z The George Washington University, http://gwtoday.gwu.edu Chodnik z paneli fotowoltaicznych opracowany przez naukowców z The George Washington University, http://gwtoday.gwu.edu Chodnik z paneli fotowoltaicznych opracowany przez naukowców z The George Washington University, http://gwtoday.gwu.edu

Waszyngton: chodnik na słońce

Naukowcy z George Washington University (GWU) w Waszyngtonie we współpracy z firmą Onyx opracowali projekt chodnika, wykonanego z paneli słonecznych. Prototypową wersję tej niezwykłej nawierzchni uruchomiono niedawno na terenie kampusu GWU - nietypowy chodnik połączył gmachy Centrum Eksploracji z Centrum Innowacji.

Eric Selbst, jeden z projektantów `chodnika na słońce`, The George Washington University, http://gwtoday.gwu.edu Eric Selbst, jeden z projektantów `chodnika na słońce`, The George Washington University, http://gwtoday.gwu.edu

Realizacja była możliwa dzięki temu, że jakiś czas temu hiszpańska firma Onyx (specjalizująca się z wynalazkach, związanych z pozyskiwaniem energii ze światła słonecznego) opracowała technologię produkcji paneli słonecznych, po których można chodzić. Wtedy to naukowcy z George Washington University wykorzystali ten wynalazek do zbudowania chodnika, który poza pełnieniem swojej podstawowej funkcji produkuje również prąd. Energia, pozyskana z paneli, zamontowanych w uniwersyteckim chodniku służy do oświetlenia: dzięki niej wzdłuż chodnika świeci się aż 450 lamp LED.

Panele fotowoltaiczne, po których można chodzić, wynalazek firmy Onyx; źródło: www.onyxsolar.comPanele fotowoltaiczne, po których można chodzić, wynalazek firmy Onyx; źródło: www.onyxsolar.com

Typowy brytyjski kosz na śmieci, (CC BY-SA 3.0) Typowy brytyjski kosz na śmieci, (CC BY-SA 3.0) Typowy brytyjski kosz na śmieci, (CC BY-SA 3.0)

Liverpool: śpiewający kosz na śmieci

Mathew Street - to jedna z najbardziej znanych ulic w Liverpoolu. Znajduje się tu bowiem Cavern Club, bardzo ważne miejsce w dziejach zespołu The Beatles - dziś tłumnie odwiedzane przez turystów. Niestety konsekwencją popularności tej ruchliwej, położonej w centrum miasta ulicy są... śmieci.

Władze Liverpoolu co roku wydają na sprzątanie ulic setki tysięcy funtów. Kolejne programy edukacyjne, ani wprowadzony system kar nie skutkowały, zdecydowano się więc zadziałać niekonwencjonalnie: na Mathew Street stanął śpiewający kosz na śmieci. Po wrzuceniu papierka kosz "dziękuje" użytkownikowi, śpiewając głosem znanego brytyjskiego piosenkarza, Mike`a McCartney`a słowa "Thank you very much" (to nieco zmieniona wersja słynnej w latach 60. piosenki tego wokalisty).

Jak się łatwo domyślić, kosz wzbudza wiele radości i zainteresowania. Czy wpłynie też na to, aby przechodnie chętniej z niego korzystali?

Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net

Kopenhaga: przestrzeń pobudzająca tolerancję

Długi na kilometr park, ciągnący się przez kopenhaską dzielnicę N?rrebro - to nie tylko przestrzeń publiczna z placami zabaw czy ławkami dla spacerowiczów. Oczywiście funkcja rekreacyjna w przypadku tej realizacji była bardzo ważna, ale jakby "przy okazji" projektanci postanowili też wpłynąć na rozwój tolerancji i szacunku wobec inności.

Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net

Projekt całego parku od początku był tworzony tak, a by uwzględnić w jego aranżacji i wyposażeniu elementy różnych kultur i religii, symbole kojarzące się z wieloma nacjami i narodami. Wszystko po to, aby użytkownicy przebywając w ich otoczeniu w naturalny sposób przyzwyczajali się do nich.

Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net Superkilen, Kopenhaga, proj. Topotek 1 + BIG Architects + Superflex, źródło: http://superflex.net

Most w Kingston upon Hull, proj. Mcdowell+Benedetti, źródło: www.mcdowellbenedetti.com Most w Kingston upon Hull, proj. Mcdowell+Benedetti, źródło: www.mcdowellbenedetti.com Most w Kingston upon Hull, proj. Mcdowell+Benedetti, źródło: www.mcdowellbenedetti.com

Kingston upon Hull: grający most

Pracownia Mcdowell+Benedetti w swoim dorobku ma już wiele zaprojektowanych mostów, kładek i przepraw przez rzeki. Ruchomy most, jaki stworzyła dla miejscowości Kingston upon Hull jest wyjątkowy o tyle, że służy nie tylko do przedostania się na drugą stronę rzeki.

Zbudowany z czarnej stali most obraca się - co jakiś czas zostaje cofnięty na brzeg, by przepuścić płynące po rzece statki. Przez cały czas - zarówno gdy most stoi, jak i wtedy, gdy się obraca, mogą z niego korzystać przechodnie: wzdłuż całego pomostu ustawiano ławki, a na jednym końcu mostu znalazło się zadaszone pomieszczenie, z którego podczas obrotu można podziwiać panoramę miasta. W owym pomieszczeniu odtwarzana jest specjalnie dla tej budowli stworzona instalacja świetlno-muzyczna, umilająca czas trwania obrotu przeprawy.

Most w Kingston upon Hull, proj. Mcdowell+Benedetti, źródło: www.mcdowellbenedetti.comMost w Kingston upon Hull, proj. Mcdowell+Benedetti, źródło: www.mcdowellbenedetti.com

Most połączył centrum miasta Kingston upon Hull z poprzemysłową, do niedawna zapuszczoną dzielnicą, która właśnie poddawana jest rewitalizacji. Jak się łatwo domyślić ów most, który szybko stał się lokalną atrakcją w znacznym stopniu przysłużył się ożywieniu mało dotąd uczęszczanej okolicy.

No.27 - A Nod To Ed Ruscha, proj. Maser Art, źródło: www.facebook.com/MASERART No.27 - A Nod To Ed Ruscha, proj. Maser Art, źródło: www.facebook.com/MASERART No.27 - A Nod To Ed Ruscha, proj. Maser Art, źródło: www.facebook.com/MASERART

Limerick: pustostan zamieniony w pomnik

Opuszczona stacja benzynowa - niszczejący pustostan, to zazwyczaj dla miasta kłopot. Porzucony obiekt szpeci przestrzeń i generuje koszty. Irlandzki artysta, ukrywający się pod pseudonimem Maser Art uznał, że taka porzucona stacja benzynowa może przy odrobinie kreatywności stać się... dziełem sztuki.

No.27 - A Nod To Ed Ruscha, proj. Maser Art, źródło: www.facebook.com/MASERARTNo.27 - A Nod To Ed Ruscha, proj. Maser Art, źródło: www.facebook.com/MASERART

Taki właśnie obiekt, niszczejący na terenie miasta Limerick Maser Art zamienił w nietypowy pomnik. Opuszczone budynki, dystrybutory paliwa, a nawet auta artysta pomalował w graficzne wzory o intensywnych barwach. Nie tylko zamienił ponurą budowlę w radosne miejsce, ale też złożył w ten sposób hołd amerykańskiemu artyście, związanemu z nurtem pop art, Edowi Ruschy. Ruscha w 1963 roku wydał album pt. "Twentysix Gasoline Stations", uznawany dziś za pierwszą nowoczesną książkę artystyczną, a więc publikację książkową, będącą zarazem dziełem sztuki.

Bulwar Cheonggyecheon, Seul, fot. stari4ek, (CC BY-SA 2.0) Bulwar Cheonggyecheon, Seul, fot. stari4ek, (CC BY-SA 2.0) Bulwar Cheonggyecheon, Seul, fot. stari4ek, (CC BY-SA 2.0)

Seul: rzeka zamiast szosy

Budowa Bulwaru Cheonggyecheon w Seulu jest bez wątpienia jednym z najbardziej odważnych i widowiskowych przedsięwzięć, jakie przeprowadzono w ostatnich latach. Za pomysłodawcę tego projektu uznaje się burmistrza Seulu, Lee Myung-Baka (który dzięki realizacji Bulwaru Cheonggyecheon stał się tak sławny, że kilka lat później został prezydentem Korei).

To on kilka lat temu zdecydował, żeby nie tylko zlikwidować przecinającą miasto wielopasmową szosę, ale też w miejscu, w którym przebiegała przywrócić nurt rzeki. O ile wyburzenie betonowych wiaduktów i zdarcie asfaltu było dość standardową pracą budowlaną (choć łatwo się domyślić, z jakim społecznym oporem się początkowo spotkało), o tyle przywrócenie faktycznie płynącej tędy dawno rzeki wymagało ryzykownej pracy wielu specjalistów.

Ale udało się - rewitalizacja tego miejsca zajęła dwa lata. Dziś Bulwar Cheonggyecheon jest najchętniej odwiedzanym przez mieszkańców Seulu miejscem w mieście, terenem rekreacyjnym, spacerowym, miejscem organizowania spotkań, koncertów, spektakli, a nawet... ślubów. Na pamiątkę przeszłości zachowano kilka słupów konstrukcyjnych dawnych wiaduktów, trudno jednak doszukać się w tym ciągnącym się przez 11 km malowniczym miejscu zakorkowanej, zanieczyszczającej powietrze szosy. Ogromne oburzenie wzbudzał budżet przedsięwzięcia - krytykowano burmistrza, że na "fanaberię" chcę wydać aż 900 milionów dolarów. Zaledwie chwilę po otwarciu Bulwaru w 2005 roku wszystkie głosy krytyczne ucichły - odmienione miejsce okazało się warte tych pieniędzy.

Rozbiórka wiaduktów i szosy na potrzeby bulwaru Cheonggyecheon, Seul, 2005, zdjęcie w domenie publicznejRozbiórka wiaduktów i szosy na potrzeby bulwaru Cheonggyecheon, Seul, 2005, zdjęcie w domenie publicznej

Polinka - kolejka gondolowa we Wrocławiu, źródło ilustracji: www.polinka.pl Polinka - kolejka gondolowa we Wrocławiu, źródło ilustracji: www.polinka.pl Polinka - kolejka gondolowa we Wrocławiu, źródło ilustracji: www.polinka.pl

Wrocław: wagonikiem na studia

Polinka - kolejka linowa Politechniki Wrocławskiej, uruchomiona 1 października 2013 roku, łączy kampus Politechniki Wrocławskiej przy Wybrzeżu Wyspiańskiego oraz powstający na przeciwległym brzegu kompleks badawczy "Geocentrum" (przy ulicy Na Grobli).

Fot. Maciej Świerczyński / Agencja GazetaFot. Maciej Świerczyński / Agencja Gazeta

Jej powstanie wiązało się z wieloma kontrowersjami, wśród których wymieniono wysoki koszt budowy (wiele alternatywnych rozwiązań byłoby tańszych), współfinansowanie przez miasto (kolejka należy do Politechniki) czy też wątpliwą urodę stacji i wagoników (urządzenia zasłoniły widok na zabytkowe obiekty nad rzeką). Mimo to kolejka stała się miejską atrakcją - w oryginalny sposób wozi studentów z jednej części kampusu na drugi i daje rzadką w dużym mieście szansę na wycieczkę nad wodami rzeki.

Fot. Maciej Świerczyński / Agencja GazetaFot. Maciej Świerczyński / Agencja Gazeta

Mimo kontrowersji i wysokich kosztów (które zapewne można było lepiej wydać) Polinka jest niespotykaną w polskich miastach ciekawostką i atrakcją.

Favela Painting, proj. Haas&Hahn, Rio de Janeiro; źródło: www.favelapainting.com Favela Painting, proj. Haas&Hahn, Rio de Janeiro; źródło: www.favelapainting.com Favela Painting, proj. Haas&Hahn, Rio de Janeiro; źródło: www.favelapainting.com

Rio de Janeiro: wyrwać się z szarości

Szacuje się, że nawet 30 proc. ludności liczącego 6,5 miliona mieszkańców Rio de Janeiro mieszka w fawelach. To osiedla biedy, pozbawione podstawowych wygód, niebezpieczne, niedające szansy na lepsze życie. Wciąż realizowane są projekty, mające na celu pomoc mieszkańcom faweli czy walkę z przestępczością tam panującą (przy okazji organizacji w Rio Igrzysk Olimpijskich w 2016 roku projekty te stały się bardzo kontrowersyjne), nie przynoszą one jednak oczekiwanych skutków.

Dwaj holenderscy artyści, tworzący pod wspólnym pseudonimem Haas&Hahn (naprawdę nazywają się Jeroen Koolhaas i Dre Urhahn) postanowili odmienić nie tyle los, ile przynajmniej nastrój zamieszkujących najbiedniejsze fawele mieszkańców. Zorganizowali "wielkie malowanie": akcję malowania domów, chodników czy schodów w fawelach na żywe kolory i w wesołe wzory.

Favela Painting, proj. Haas&Hahn, Rio de Janeiro; źródło: www.favelapainting.comFavela Painting, proj. Haas&Hahn, Rio de Janeiro; źródło: www.favelapainting.com

Celem akcji nie była sama zmiana koloru elewacji, a kooperacja mieszkańców, którzy sami zostali do tego malowania zatrudnieni. Zachęcenie ich do współpracy miało na celu wyrwanie z marazmu, pokazanie, że niewielkim nakładem sił mogą poprawić swoje otoczenie (malowanie łączyło się z drobnymi remontami). Malowanie faweli stało się więc przede wszystkim akcją społeczną, która jakby przy okazji przyniosła skutek w przełamaniu szarości i bylejakości kilku faweli.

SkyCycle, proj. Norman Foster, www.fosterandpartners.com SkyCycle, proj. Norman Foster, www.fosterandpartners.com SkyCycle, proj. Norman Foster, www.fosterandpartners.com

Londyn: rozwiązania na przyszłość

Londyn za sprawą swojego burmistrza, Borisa Johnsona, przesiadł się na rower. W ciągu ostatnich 12 lat długość dróg rowerowych w mieście wzrosła o 173 proc. i wciąż rośnie. Coraz lepsza infrastruktura zachęca mieszkańców do przesiadki na dwa kółka, a co za tym idzie... na ścieżkach rowerowych robi się w godzinach szczytu bardzo ciasno. Sir Norman Foster, sławny architekt, którego może nie posądzalibyśmy o pasję rowerową opracował niedawno projekt budowy... rowerowych autostrad, która na wiaduktach miałyby być rozpięte ponad torami kolejowymi, stając się alternatywą także dla transportu pociągami. Choć brzmi to nieco jak science fiction, projekt został w ratuszu przyjęty z zainteresowaniem i zapewne zostanie rozpatrzony do realizacji. Futurystycznymi wiaduktami mogłoby przejeżdżać w bezkolizyjny sposób nawet 12 tysięcy rowerzystów na godzinę!

Brytyjska stolica wdraża wciąż nowe projekty, mające na celu poprawę jakości życia w mieście. Każdy wie, że życie w otoczeniu zieleni jest o wiele lepsze i przyjemniejsze niż wśród wybetonowanych ulic i bloków. Dlatego też architekt Thomas Heatherwick wymyślił sposób, by powiększyć zielone obszar w Londynie. Zaprojektował most-park.

Park na moście, proj. Thomas Heatherwick, Image by Arup; źródło: www.heatherwick.comPark na moście, proj. Thomas Heatherwick, Image by Arup; źródło: www.heatherwick.com

To przeprawa dla pieszych, łącząca dwa brzegi rzeki, ale porośnięta zarazem drzewami i krzewami, wyposażone w alejki i ławki. Projektant przyznaje, że inspiracja dla tego projektu był wielki sukces High Lane, parku, założonego w Nowym Jorku na nieczynnym wiadukcie kolejowym. Dlaczego więc skwerów i parków nie stworzyć też na mostach?

Park na moście, proj. Thomas Heatherwick, Image by Arup; źródło: www.heatherwick.comPark na moście, proj. Thomas Heatherwick, Image by Arup; źródło: www.heatherwick.com

Więcej o:
Komentarze (127)
Jak naprawić miasto? Oryginalnych pomysłów nie brakuje!
Zaloguj się lub komentuj jako gość
  • Gość: Marcin

    Oceniono 415 razy 403

    Zacznijmy od usuniecia reklam, banerow i wszystkich tych pstrokatych "ozdob" z tkanki miejskiej (jak i poza miastem) a od razy miasta beda w duzo lepszym stanie.

  • buraczak

    Oceniono 252 razy 222

    A u nas w Katowicach w samym centrum nowa galeria handlowa, tu i tam pomink JPII, ostatnio w Gliwicach zlikwidowano linię tramwajową, zabetonowano koryto Rawy i wycięto drzewa w Parku Śląskim, także u nas też się dzieje.

  • Gość: baba

    Oceniono 216 razy 180

    Już widzę reakcje Polaków na propozycję na choćby próbę " Realizacja tego projektu odbywa się kosztem samochodów: na poczet "zielonej sieci` likwidowane są szerokie jezdnie i betonowe parkingi, poprawiany system transportu publicznego, tworzone są rozwiązania, mające zachęcić do rezygnacji z przejeżdżania do centrum autem". Większość uzna to za próbę ograniczenia wolności.

  • kar-rudy102

    Oceniono 132 razy 102

    W Warszawie trzy lata temu zrobiono na dzikim [praskim] brzegu uroczą ,wijącą się wśród bujnej zieleni ścieżkę rowerowo spacerową. Dookoła mnóstwo drzew,krzewów,kwiatów,dzikie ptaki,bobry. Do tego idealna szutrowa nawierzchnia,wiklinowe mini płotki. Jednym słowem bajka! Zachwycali się nią turyści i warszawiacy, którzy w plebiscycie na rok 2011 wybrali ją jako miejsce najgodniejsze pokazania zagranicznym turystom w stolicy. Minął rok,zbliżało się euro i władze Warszawy postanowiły coś "ulepszyć" czując lekką panikę przed tą przereklamowaną imprezą. Więc "ucywilizowano" to miejsce [pobliże stadionu] wycinając ponad 5500 drzew,o krzewach nie wspominając. Miejsca które wcześniej były pięknym,dającym wytchnienie uroczyskiem w środku metropolii,zmieniły się w pustynie z pojedynczymi drzewami. Ścieżka jest cały czas regularnie dewastowana przez służby miejskie,bezmyślnie wycinane są wszelkie krzewy i młode drzewa,mimo tego że teren ten jest objęty ochroną Natura 2000 i jest [był] siedliskiem wielu cennych ptaków i bobrów. Także tak. Coś co miało być powodem do dumy i mogło być czymś zupełnie wyjątkowym w skali Europy czy nawet świata, bezmyślnie jest niszczone przez tępych urzędasów i ich debilne pomysły. Może to ogólnie wpisuje się w neoliberalną strategię rządów HGW, czyli coś co nie przynosi zysku [szczególnie inwestorom] , powinno zostać wycięte i wyburzone...

  • krzaki-ciernistych-krzewow

    Oceniono 62 razy 46

    U mnie w Łodzi na terenie spółdzielni osiedle młodych przy Sierakowskiego 76 " wspaniali" włodarze z administracji Pojezierska w tym czasie likwidują ludziom wolne od samochodów przestrzenie i robią dzikie parkingi wpychając je miedzy blokami. I nie ma na te mafie sposobu działają na zasadzie faktów dokonanych a protesty zbywającego milczeniem. Teraz z kolei wpadli na kolejny pomysł, że bedą oplotowywac bloki. Czy ta prymitywna mentalności wreszcie zniknie z mojego miasta iż mojego państwa? Czy w naszym życiu mamy szanse jeszcze odwrócenia tych chorych pomysłów i usunięcia ludzi niszczących wspólna przestrzeń?

  • hangai

    Oceniono 48 razy 42

    Dlaczego u nas nie da się naprawić? Bo liczy się inwestor, pieniądz, samochody!
    Ot choćby Katowice - ogrodwcentrum.pl/rawa-niechciana-slaska-rzeka/

  • Gość: K2Pro

    Oceniono 39 razy 31

    Widać, że są kraję gdzie społeczeństwa i społeczności architektów dostrzegają wady wynikające z błędów przeszłości i zaczynają sobie zdawać sprawę jak olbrzymi wpływ na nas ma kontakt z natura i sama jej obecność. To nie przypadek że ludzie którzy żyją w miejscach wysoko zurbanizowanych są bardziej zestresowani lub w ogóle w porównaniu do osób które żyją w bliskim kontakcie z "zielenią" . Przeraża mnie wizja władz w moim mieście gdzie jedyne co jest realizowane to sukcesywne wycinanie drzew likwidacja całościowo zieleni na rzecz poszerzania ciągów jezdnych w mieście i ścisłym centrum. Białystok . Zielone miasto zmienia się w betonową pustynię . Świat (część) ma już za sobą mnożenie autostrad chyba wie że to droga donikąd. Nie da się zapewnić "dojazdów wszystkim użytkownikom w najbliższej przyszłości w tradycyjnym wymiarze z jakim się teraz borykamy . Nie stać ziemi na to aby każdy człowiek na tej planecie podróżował swoją prywatną spalarnią paliw !!!

  • Gość: rr

    Oceniono 68 razy 12

    zapomieliście o Warszawie, jak zapowiada Hanna Gronkieicz Waltz, za 20 lat zostanie zakonczona budowa 2 linii metra, powstanie program rewitalizacji Pragi płn - 2 kamienice (reszta przeciez do tego czasu się rozsypie), powstanie kolejne 10 km ściezek rowerowych, zostanie wybrany projjt Nuzeum Sztuki Nowoczesnej.

Aby ocenić zaloguj się lub zarejestrujX