Mauzoleum Poznańskich w Łodzi - największy żydowski grobowiec na świecie

Budowę grobowca rozpoczęto w trzy lata po śmierci Izraela Poznańskiego, w 1901 roku, ale, co nie jest zgodne z żydowską tradycją, Poznański jeszcze za życia, sam wybrał miejsce i koncepcję mauzoleum. Autorem projektu jest architekt Adolf Zeligson, który pracował przy kilku innych obiektach należących do żydowskiego fabrykanta. Inspiracją miał być grób średniowiecznego rycerza - dostrzec można nawiązania do miejsca spoczynku Teodoryka Wielkiego w Rawennie.

Grobowiec w formie antycznego tolosa wzniesiono z szarego granitu, marmuru, szkła i żeliwa. Powstał na planie koła o średnicy podstawy 14,64 m i górnego podestu o średnicy 9,5 metra. Masywna kopuła oparta na gzymsie, jest podtrzymywana przez osiem kolumn o wysokości 5,25 m i cztery filary oddzielające pary kolumn. Budowla do zwornika kopuły ma 15 metrów wysokości.

Grobowiec Poznańskiego: cenna mozaika

Kopuła w środku została udekorowana szklaną mozaiką, składającą się z dwóch milionów kawałków w kolorach: złotym, zielonym, niebieskim i czerwonym. Według tradycji wykonano ją w znanej weneckiej firmie Andrei Saviattiego „Compania Venezia Murano”, ale w rzeczywistości najprawdopodobniej wykonała ją niemiecka firma Johanna Odorico (w niemieckiej prasie pojawiła się jej reklama, gdzie mowa jest o mozaice wykonanej w Łodzi w mauzoleum, a jedynym mauzoleum z tego okresu z dekoracją mozaikową jest grobowiec Poznańskiego).

Kompozycja ma ok. 100 mkw. Jest podzielona na cztery części poprzez przebite w kopule okna. Przedstawia symbolicznie cztery rajskie rzeki. W każdym z okien umieszczono palmę na złotym tle. W tradycji żydowskiej symbolizują one obfitość, płodność, owocne życie duchowe i odkupienie. Na palmach w mauzoleum są kwiaty, co jest aluzją z do biblijnego wersetu „Sprawiedliwy jak palma zakwitnie". Po bokach palm widać hebrajskie wersety biblijne, w których powtarza się imię Izrael. Jest to bezpośrednie nawiązanie do postaci zmarłego, jak i do narodu żydowskiego (m.in. „I nadszedł czas śmierci Izraela. I westchnęli synowie Izraela”. Od sklepień okiennych wychodzą dekoracyjne pasy zbiegające się w centralnie położonym okręgu wypełnionym gwiazdą Dawida.

Z zewnątrz kopuła była niegdyś ozdobiona girlandami ze spiżu i wieńcami w secesyjnym stylu, ale w latach 80. XX w. zostały one zdemontowane. Zachował się tylko duży, widoczny z daleka napis z nazwiskiem fabrykanta.

Grobowiec Poznańskiego: sarkofagi

Wewnątrz Mauzoleum umieszczono sarkofagi wykonane z czerwonego granitu. W pierwszym spoczywa Izrael Poznański, w drugim jego żona Leonia, zmarła w 1914 roku. Sarkofagi wykonał Antoni Urbanowski. Napisy na czołach są w języku polskim, a daty urodzenia i śmierci podane są według kalendarza żydowskiego. Sarkofagi są chronione ozdobnymi kratami, wstawionymi w 1993 roku.

W 2008 roku mauzoleum poddano renowacji. Odnowiono wówczas kopułę, cokół i schody.

Groby innych członków rodziny Poznańskich znajdują się na zewnątrz mauzoleum: po prawej stronie są sarkofagi synów Izraela - Karola i Ignacego oraz dwóch synów Ignacego, a po lewej jest miejsce wiecznego odpoczynku Anny Poznańskiej, córki Izraela i jej rodziny.

Złośliwi mówią, że grobowiec to ostatni pałac przedsiębiorcy.