Sześć willi jak z amerykańskiego przedmieścia. Kolonia amerykańska w Giszowcu

Amerykanie w Giszowcu

Historia tego niezwykłego miejsca jest związana z przemianami własnościowymi śląskiego przemysłu po podziale Górnego Śląska. Po 1922 roku część majątku koncernu Georg von Giesches Erben znalazła się po polskiej stronie granicy. Powstała spółka Giesche S.A., która kilka lat później zaczęła współpracować z amerykańskim kapitałem. W 1926 roku utworzono Silesian-American Corporation (SACO), w której większościowy pakiet należał do amerykańskich inwestorów.

Wraz z nowymi właścicielami i kadrą zarządzającą do Giszowca przyjechali amerykańscy dyrektorzy, inżynierowie i ich rodziny. Jednym z najważniejszych przedstawicieli nowego kierownictwa był George Sage Brooks, który objął stanowisko dyrektora generalnego Giesche S.A.

Dla nowych pracowników zarządzających spółką wybudowano niewielki zespół mieszkaniowy na południowo-zachodnim obrzeżu Giszowca. W latach 1927–1928 powstało sześć willi przy dzisiejszej ulicy Górniczego Stanu. Ich lokalizację wybrano w pobliżu istniejącej wieży ciśnień, na terenie otoczonym zielenią.

Kolonia była od początku pomyślana jako osobna, reprezentacyjna enklawa. Domy ogrodzono parkanem, zapewniono im dostęp do elektryczności, wodociągu i kanalizacji. W 1935 roku obok jednej z willi powstał dodatkowo parterowy budynek świetlicy dla dzieci.

Sześć willi w amerykańskim stylu

Architektura kolonii różni się od charakterystycznej dla Giszowca zabudowy zaprojektowanej na początku XX wieku przez Emila i Georga Zillmannów. Giszowiec powstał jako osiedle-ogród dla pracowników zakładów należących do koncernu Giesches Erben. Zillmannowie inspirowali się przede wszystkim tradycyjną architekturą śląskiej wsi, tworząc zespół o zróżnicowanej, ale spójnej zabudowie.

Kolonia amerykańska była natomiast próbą stworzenia środowiska mieszkaniowego odpowiadającego oczekiwaniom przybyszów zza oceanu. Sześć wolnostojących willi stanęło na terenie ogrodzonym żeliwną bramą. Domy zaprojektowano w stylistyce określanej jako anglosaska. Każdy budynek ma nieco inną formę, jednak razem tworzą harmonijny zespół. Charakterystyczne są strome dachy, rozbudowane wejścia, duże okna oraz rozwiązania typowe dla reprezentacyjnych domów jednorodzinnych z pierwszych dekad XX wieku.

Wnętrza również odpowiadały wysokiemu statusowi mieszkańców. W willach znajdowały się obszerne hole, reprezentacyjne salony z kominkami oraz kilka sypialni. Domy miały także garaże, co w realiach ówczesnego Giszowca było rozwiązaniem wyróżniającym je spośród pozostałej zabudowy.

Istotną częścią założenia była także zieleń. Wille zostały rozmieszczone w otoczeniu drzew i ogrodów, dzięki czemu kolonia miała bardziej rezydencjonalny charakter niż typowe osiedle mieszkaniowe związane z przemysłem.

Pole golfowe w środku przemysłowego Górnego Śląska

Amerykański charakter kolonii nie ograniczał się do architektury. W jej sąsiedztwie urządzono dziewięciodołkowe pole golfowe. W 1931 roku powstał Golf-Klub im. Kazimierza Pułaskiego. Z pola korzystali nie tylko Amerykanie, ale także polscy inżynierowie.

Golf stanowił jeden z elementów stylu życia amerykańskiej kadry zarządzającej, która w drugiej połowie lat 20. pojawiła się w Giszowcu. Obok nowoczesnych jak na swoje czasy domów i infrastruktury mieszkaniowej powstało więc miejsce rekreacji, zdecydowanie odmienne od tradycyjnego krajobrazu przemysłowego osiedla.

Amerykański epizod Giszowca trwał jednak stosunkowo krótko. Mieszkańcy kolonii opuścili ją po wybuchu II wojny światowej. Po wojnie majątek Giesche S.A. został znacjonalizowany, a wille przeznaczono na mieszkania dla pracowników kopalń. W domach zamieszkali m.in. pracownicy kopalń „Wieczorek” i „Staszic”.

Pole golfowe zlikwidowano. Teren z czasem zarósł i zatracił swoją pierwotną funkcję, a dawny rekreacyjny krajobraz kolonii stał się częścią zielonego otoczenia Giszowca.

Zabytkowy zespół ukryty wśród zieleni

Kolonia amerykańska przetrwała jednak w niemal niezmienionym układzie. Tworzy ją sześć willi przy ulicy Górniczego Stanu 2–12. Zespół został wpisany do rejestru zabytków już w 1987 roku, a w 2019 roku objęto ochroną również jego zachowany układ przestrzenny.

Dziś wille są własnością prywatną. Ich charakterystyczna architektura nadal wyróżnia się na tle Giszowca, choć zespół pozostaje częścią większej historii osiedla- ogrodu. To właśnie zestawienie dwóch różnych modeli architektury mieszkaniowej czyni to miejsce szczególnie interesującym: z jednej strony znajdują się tradycyjnie inspirowane zabudowania zaprojektowanego przez Zillmannów Giszowca, z drugiej – niewielka kolonia rezydencjonalna stworzona dla amerykańskiej kadry przemysłowej.

Kolonia amerykańska jest więc nie tylko ciekawostką architektoniczną. To materialny ślad krótkiego okresu, kiedy Górny Śląsk stał się miejscem spotkania lokalnej tradycji przemysłowej z amerykańskim kapitałem i stylem życia. Sześć willi zachowanych na obrzeżach Giszowca przypomina o tym epizodzie znacznie lepiej niż archiwalne dokumenty – ich architektura do dziś pozostaje czytelnym zapisem historii tego miejsca.

---

Zdjęcia pochodzą z serwisu fotopolska.eu>>