Jadwiga Grabowska-Hawrylak. Architektura odwagi [ZNANI ARCHITEKCI]

Jadwiga Grabowska-Hawrylak urodziła się 29 października 1920 roku we wsi Tarnawce na Podkarpaciu. Pochodziła z nauczycielskiej rodziny. Dzieciństwo spędziła w Przemyślu. Planowała (zgodnie z wolą ojca) rozpocząć naukę na SGGW w Warszawie. Przeszkodził temu wybuch wojny. Okres okupacji spędziła wraz z matką i rodzeństwem w okolicach Krosna. Po wojnie wyjechała do Krakowa, gdzie rozpoczęła studia na Akademii Sztuk Pięknych, jednak już w listopadzie 1945 roku podjęła naukę na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej. Jej pracą dyplomową był projekt zagospodarowania wnętrz secesyjnego domu handlowego braci Baraschów (dziś Spółdzielczy Dom Handlowy „Feniks”) na wrocławskim rynku. Była pierwszą kobietą, która uzyskała dyplom na Wydziale Architektury Politechniki Wrocławskiej!

Karierę rozpoczynała w trudnym okresie powojennej odbudowy, kiedy architektura musiała odpowiadać na ogromne potrzeby mieszkaniowe, ograniczenia materiałowe i ideologiczne naciski państwa. Mimo tych uwarunkowań potrafiła wypracować własny, rozpoznawalny język formalny, łączący funkcjonalność z odważnymi rozwiązaniami przestrzennymi. Jej projekty powstawały głównie w realiach gospodarki centralnie planowanej, jednak Grabowska-Hawrylak konsekwentnie dążyła do tego, by architektura nie była wyłącznie „maszyną do mieszkania”, lecz także przestrzenią o wyraźnej tożsamości i wysokich walorach estetycznych.

Była związana z Politechniką Wrocławską (od 1947 roku), następnie pracowała w spółdzielni „Arkady” (w latach 1948–1951), a od 1951 roku w Biurze Projektowo-Badawczym Budownictwa Ogólnego „Miastoprojekt – Wrocław”.

Na początku swojej kariery zajmowała się odbudową zabytków we Wrocławiu (m.in. kamienic Rynek-Ratusz 7-9), a także tworzyła projekty pierwszych powojennych osiedli, nowoczesnych szkół oraz innowacyjnych budynków mieszkalnych. Z czasem podejmowała się coraz bardziej wymagających realizacji, projektując m.in. rozległe centra handlowo-usługowe, ośrodki wypoczynkowe, kompleksy mieszkaniowe, a także obiekty sakralne. Przyjrzyjmy się dokładniej jej najważniejszym realizacjom.

Mezonetowiec

Wrocławski Mezonetowiec, przy ul. Kołłątaja 9-12 powstawał w latach 1958–1960 na miejscu kamienic czynszowych zniszczonych podczas II wojny światowej. Budynek znajduje się przy ul. Hugona Kołłątaja 9–12.  Projekt opracował zespół architektów wrocławskiego Miastoprojektu w składzie: Jadwiga Grabowska-Hawrylak (kierująca pracami), Edmund Frąckiewicz oraz Igor i Maria Tawryczewscy. Inspiracją dla twórców były zachodnioeuropejskie koncepcje modernistyczne, w tym idee Le Corbusiera. Głównym założeniem projektu było stworzenie mieszkań dwupoziomowych typu mezonet, które miały zapewniać mieszkańcom warunki zbliżone do domu jednorodzinnego w ścisłym centrum miasta.

Przeczytaj więcej o Mezonetowcu>>

Dom Naukowca (znany także jako Dom Profesorów)

Dom Naukowca pl. Grunwaldzkim 15/21 we Wrocławiu, był pierwszym wieżowowcem wzniesionym we Wrocławiu po 1945 roku. Zaprojektowany został przez zespół architektów z wrocławskiego Miastoprojektu, w skład którego wchodzili m.in. Jadwiga Grabowska-Hawrylak, Edmund Frąckiewicz oraz Igor i Maria Tawryczewscy. W budynku miały znajdować się mieszkania dla pracowników naukowych Politechniki Wrocławskiej. Na parterze zaplanowano lokale usługowe i handlowe. 

Obiekt wznoszono w latach 1959–1961, a pierwotnie miał dziewięć kondygnacji — w trakcie realizacji dodano jeszcze jedno piętro. Charakterystyczna elewacja oparta jest na rytmicznym układzie pasów okien, balkonów i przegród podokiennych, co podkreśla horyzontalny podział bryły. Wnętrza wyposażono w nowoczesne jak na swoje czasy rozwiązania, takie jak wbudowane meble i przesuwne ściany, umożliwiające elastyczne kształtowanie przestrzeni mieszkalnej.  Dom Naukowca zdobył tytuł "Dom Roku 1960" w pierwszym plebiscycie na Wrocławski Dom Roku.

Osiedle Gajowice - architektoniczny poligon doświadczalny

Osiedle Gajowice to jedno z największych powojennych założeń mieszkaniowych miasta, realizowane w latach 1960–1970. Projekt opracował zespół architektów Miastoprojektu pod kierunkiem Igora Tawryczewskiego, w którym pracowała również Jadwiga Grabowska-Hawrylak.

Było to prawdziwe „laboratorium” nowych technologii budowlanych i urbanistycznych, opartych na prefabrykacji i modernistycznych ideach planowania przestrzeni. Zakładano tu realizację zabudowy dla nawet 20–30 tysięcy mieszkańców, łącząc budynki mieszkalne, usługowe oraz infrastrukturę publiczną, taką jak szkoły i przychodnie. To właśnie tu powstały pierwsze w mieście bardzo wysokie (jedenastokondygnacyjne) budynki mieszkalne 

Charakterystyczną cechą Gajowic jest zróżnicowana, choć częściowo zunifikowana architektura modernistyczna, obejmująca zarówno niskie bloki, jak i wysokie punktowce. Mimo modernistycznych założeń urbanistycznych, układ osiedla nie uzyskał w pełni klarownej kompozycji z powodu zachowanej przedwojennej siatki ulic i istniejącej zabudowy. Dziś Gajowice uznawane są za ważny przykład powojennego modernizmu i eksperymentalnego podejścia do budowy dużych zespołów mieszkaniowych.

Szkoła przy ulicy Podwale 57 – pierwsza "tysiąclatka" w mieście

Gdy powstawała (w latach 1958-1960), zachwycała nowoczesną architekturą i nowatorskimi rozwiązaniami. Budynek szkoły przy ul. Podwale 57 był pierwszą "tysiąclatką" we Wrocławiu. Zastosowane rozwiązania konstrukcyjne i architektoniczne pozwoliły na wprowadzenie dużych przeszkleń elewacji. Z tego powodu obiekt, dziś zajmowany przez Szkołę Podstawową 71, określany jest jako pierwszy „szklany dom” w mieście. Budynek znajduje się w gminnej ewidencji zabytków oraz jest ujęty w wojewódzkim rejestrze zabytków.

Osiedle Plac Grunwaldzki we Wrocławiu – dzieło ikoniczne

Najbardziej znanym projektem Jadwigi Grabowskiej-Hawrylak jest bez wątpienia zespół mieszkaniowo-usługowy przy placu Grunwaldzkim we Wrocławiu, potocznie nazywany „Manhattanem” lub „sedesowcami”. Zaprojektowany w latach 60., a realizowany głównie w latach 70., kompleks ten stał się jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów polskiego brutalizmu.

"Gdy zaczęłam realizować budynki przy pl. Grunwaldzkim, na wprost Politechniki - wiedziałam, że podstawa jest nie do obalenia: trzeba dzisiaj znaleźć jakieś wyjście, aby prefabrykowane elementy mogły stworzyć formę niebanalną, niestandardową. Skoro nie stać nas jeszcze na to, byśmy mogli modelować indywidualnie każdy budynek mieszkalny - spróbujmy układać kompozycje „rzeźbiarskie” z gotowych, seryjnie powielanych elementów. Beton może być doskonałym tworzywem rzeźbiarskim"- w taki sposób o "Manhattanie" opowiadała Jadwiga Grabowska-Hawrylak w 1974 r.

Monumentalne, żelbetowe formy, wyraziste rytmy elewacji oraz śmiałe rozwiązania konstrukcyjne sprawiły, że budynki te od początku budziły skrajne opinie. Dla jednych były symbolem nowoczesności i architektonicznej odwagi, dla innych – przykładem „betonowej” estetyki epoki PRL. Z perspektywy czasu „Manhattan” Grabowskiej-Hawrylak uznawany jest za dzieło wybitne, a jego znaczenie artystyczne i historyczne jest coraz częściej podkreślane przez badaczy i miłośników architektury. 

Kościół pw. Odkupiciela Świata - niedokończona świątynia

Projekt kościoła-pomnika Tysiąclecia Diecezji Wrocławskiej pw. Odkupiciela Świata był wynikiem konkursu architektonicznego z 1990 roku. Zwyciężyła go Jadwiga Grabowska-Hawryak z zespołem - Maciejem Hawrylakiem, Wojciechem Brzezowskim i Ewą Kubicą-Hawrylak. Wnętrza zaprojektowała Siostra Maristella Sienicka. Kościół zaczęto budować w 1996 roku. Pięć lat później bryła była już w stanie surowym. W 2007 roku zakończono pracę nad wnętrzami. W 2014 roku ukończono wieżę zachodnią. Wschodnia wieża wciąż nie jest gotowa. Geometryczna bryła w surowej kolorystyce nasuwa dziś skojarzenie ze... światem Minecrafta.

Inne realizacje Jawigi Grabowskiej-Hawrylak:

• Budynek mieszkalny przy ulicy Grunwaldzkiej 88 i Henryka Sienkiewicza 131
• Dom własny przy ul. Kochanowskiego
• Budynki mieszkalne przy ulicy Teatralnej 22-26 i Piotra Skargi 7-17 we Wrocławiu
• Szkoła podstawowa w Kamieńcu Ząbkowickim 
• Szkoła zawodowa w Miliczu
• Zajazd w Zamościu (współautor Maciej Hawrylak)
• Dom jednorodzinny w Zielonej Górze (współautor Maciej Hawrylak)

Twórczość Grabowskiej-Hawrylak wpisuje się w nurt modernizmu, ale wyraźnie wykracza poza jego najbardziej schematyczne realizacje. Architektka chętnie sięgała po formy rzeźbiarskie, mocne kontrasty światła i cienia oraz rozwiązania, które nadawały budynkom indywidualny charakter. Beton – materiał często kojarzony z surowością – w jej projektach stawał się środkiem ekspresji, a nie wyłącznie elementem konstrukcyjnym.

Ważnym aspektem jej pracy było także myślenie urbanistyczne. Grabowska-Hawrylak projektowała budynki jako części większych założeń, zwracając uwagę na relacje między architekturą a przestrzenią publiczną, ruchem pieszym i zielenią.

Dziś Grabowska-Hawrylak postrzegana jest jako pionierka, która potrafiła połączyć odwagę formalną z odpowiedzialnością społeczną. Jej realizacje stały się ważnym elementem debaty o ochronie dziedzictwa modernizmu oraz o roli architektury z drugiej połowy XX wieku w tożsamości współczesnych miast.

Za swoją pracę otrzymała wiele nagród m.in. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1989), Srebrny Krzyż Zasługi, Złoty Krzyż Zasługi (1972), odznakę Budowniczy Wrocławia i Zasłużony dla Dolnego Śląska, Honorową Nagrodę SARP w 1974 roku i Nagrodę Roku SARP w 1984 roku.

Jadwiga Grabowska-Hawrylak pozostawiła po sobie dzieła, które nie tylko ukształtowały powojenny Wrocław, lecz także wpisały się trwale w historię polskiej architektury. Jej twórczość, choć zakorzeniona w realiach swojej epoki, wciąż inspiruje świeżością myślenia i odwagą wizji. To architektka, bez której opowieść o polskim modernizmie byłaby niepełna.

Zmarła w nocy z 4 na 5 czerwca 2018 roku w wieku 98 lat. Jest pochowana na cmentarzu parafialnym św. Wawrzyńca przy ulicy Bujwida we Wrocławiu.